گشتیگوتار

پێنج بوهایێن گرنگ پێخه‌مه‌ت جڤاكه‌كێ ساخله‌م

زه‌كى سه‌رۆكانی
17-04-2012
بابه‌تێ بوهایان (قیم) بابه‌ته‌كێ گرنگه‌، گه‌له‌ك دانوستاندنێ دخوازت. ڤێجا نه‌ دشییانێن مه‌ ده‌یه‌ ئه‌م هه‌موو بوهایێن جڤاكى، مرۆڤایه‌تى، ئابورى، سیاسى…هتد د گوتاره‌كێده‌ كومبكن. له‌و ئه‌م دێ ل سه‌ر پێنج بوهایان تنێ په‌یڤن، ب دیتنا مه‌ جڤاكه‌كێ ساخله‌م پێ په‌یدا دبت. و دڤێت ئه‌م ژبیر نه‌كن، هه‌ر بوهایه‌كێ هه‌بت ئالییه‌كێ ژییانێ سه‌ڕاست دكت، و ژ وه‌ربادانێ قورتالدكت. له‌و هه‌موو بوها ب بوهانه‌، و دڤێت جڤاك د فه‌رهه‌نگا خوه‌یا ژیانیده‌ به‌رهه‌م بینت، و نابت ئه‌م وه‌سا هزر بكن ژ بلى ئه‌ڤان هه‌ر پێنج بوهایان چو بوهایێن دى سه‌ره‌كینینن‌! نه‌خێر، به‌لكو ئه‌ڤ پێنج بوهایێن مه‌ ژێگرتین، ب دیتنا گه‌له‌ك هزرڤان و زانایان بوهایێن گرنگن، و جڤاكه‌كێ ساخله‌م پێك دئینن. یان ژى ئه‌م دكارن بێژن بوهایێن پێدڤینه‌ د ژییانا جڤاكیده‌. تا ڕاده‌یه‌كێ هزرڤانه‌ك دبێژت، نابت ناڤێ جڤاك ل سه‌ر كومێن مروڤان بێنه‌ دانان، ئه‌گه‌ر ئه‌و كوما مرۆڤان ئه‌ڤان بوهایان ل ده‌ڤ خوه‌ هه‌مبێز نه‌كن!.
جارێ ل به‌رى ئه‌م بچنه‌ د ناڤ بابه‌تێ خوه‌ ده‌، ڕه‌نگه‌ پرسیاره‌ك سه‌رێ خوه‌ هلدت وبێژت: ئه‌رێ بوها چییه‌؟ و پێناسا بوهایان چییه‌؟. د به‌رسڤێده‌ دێ بێژن: بوها ل هه‌مبه‌ر په‌یڤا (قيمة‌) دهێت دزمانێ عه‌ره‌بیده‌. د زمانێ ئینگلیزیده‌ ب په‌یڤا ( (valueدهێت.
بوها وه‌كو هاتییه‌ پێناسه‌كرن. ئه‌و حوكم و بریاردانه‌، ئه‌وا ڕه‌فتارێ كه‌سه‌كێ یان گرۆپه‌كێ ده‌ستنیشاندكت، ل دور بابه‌تێن جورا وجور، ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى یا ئاڤاكرییه‌ ل سه‌ر سیسته‌مه‌كێ ئالۆز كو پێكهاتییه‌ ژ هنده‌ك ده‌ستپێك و پیڤه‌ران.
بابه‌تێ بوهایان ژ كه‌ڤن وه‌ره‌ بوویه‌‌ جهێ گرنگییا هه‌موو ئاینێن ئاسمانى، و ل هه‌موو ده‌مان پێغه‌مبه‌ران (سلاڤ ل سه‌ر هه‌مووان بن) به‌رێ ملله‌تێن خوه‌ داینه‌ بوهایان، و بوها د نه‌فسا دووكه‌فتیێن خوه‌ ده‌ چاندینه‌. و ژبلى ئایینێن ئاسمانى، بوهایان گرنگییا خوه‌ ل ده‌ڤ گه‌له‌ك‌ زانستان ژى هه‌بوویه‌‌، مینا فه‌لسه‌فه‌، سیاسه‌، ئابور، جڤاكزانى، په‌روه‌رده‌، ده‌رۆنزانى…هتد. لێ د ڤێ داوییێده‌ پتر بوویه‌ جهێ گرنگییێ ل ده‌ڤ ده‌رۆنزانییا جڤاكى (علم النفس الإجتماعي).
هنده‌ك زانا ل وێ باوه‌رێنه‌، بوها دگه‌ل مرۆڤى ژ دایك دبن، و ب ڕێكا هنده‌ك جیناتان ژ ده‌یبابان دهێنه‌ ڤه‌گوهاستن بۆ زارۆكان. و هنده‌كێن دى دبێژن، بوها نا هێنه‌ ڤه‌گوهاستن، به‌لكو ژ ژینگه‌هێ دهێنه‌ وه‌رگرتن، ئانكو ئه‌و ژینگه‌ها مرۆڤ تێده‌ مه‌زن دبت، بوهایان پێشكێشى مرۆڤى دكت. به‌رۆڤاژى ڤان هه‌ردو بوچوونان كومه‌كا دى ژ زانایان ل وێ باوه‌رێنه‌، كو بوها دهێنه‌ ڤه‌گوهاستن، و ژ ژینگه‌هێ ژى دهێنه‌ وه‌رگرتن. و ب دیتنا من ئه‌ڤ بوچوونا دوماهییێ پتر به‌رئاقل و كه‌توارییه‌.
هه‌بۆنا بوهایان دناڤ جڤاكیده‌، ڕه‌نگڤه‌دانه‌ بۆ شێوازێ هزركرنێ، كا چه‌وا دبته‌ ئه‌و ئاراسته‌كرنه‌ ئه‌وا ڕه‌فتارێن كورێن ملله‌تى ب خوه‌ڤه‌ دگرت. ب ڕامانه‌كا دیتر بوها مرۆڤان ئاڤا دكت، وجوان په‌روه‌رده‌ دكت. ل دووڤ ڤێ گوتنێ ئه‌م دكارن بێژن، ئه‌و ملله‌تێ هه‌رده‌م تانا دئێكدو دقوتن، ملله‌ته‌كه‌ بوهایێ ڕێزگرتنێ ژ ده‌ست دایه یان ژى لاوازكرییه‌‌. وئه‌گه‌ر ته‌ دیت خیانه‌ت و ده‌ستپیسى دناڤ ملله‌ته‌كێده‌ به‌رفره‌هـ بوو، هینگێ تو دكارى بێژى، ئه‌وى ملله‌تى ده‌ستپاكى دناڤ خوه‌ ده‌ نه‌ هێلایه‌!. ڕه‌نگه‌ هنده‌ك پرسیار بكن و بێژن، نه‌ هه‌موو كورێن جڤاكى ب ڤى ڕه‌نگینه‌، ئه‌م ژى دێ بێژن ڕاسته‌. به‌لێ ئاریشه‌ هه‌موو ده‌مان سه‌رێ خوه‌ دگه‌ل پترییا خه‌لكێ هه‌لددت. یان ژى ئه‌گه‌ر ڤه‌كۆله‌ره‌كێ ڤییا ملله‌ته‌كێ بخوونت، ئه‌و ناچت، ل قولانچكێن مزگه‌فتان بگه‌رت، یان ژى باشترینێ ملله‌تى ببینت! نه‌خێر، به‌لكو دێ ته‌ماشاى ڕه‌فتارێ به‌ربه‌لاڤێ وى ملله‌تى كت، یێ كرییه‌ جهێ مژارا ڤه‌كۆلینا خوه‌. ڤێجا بوها دبته‌ ئاماژه‌كا ڕوون و ئاشكه‌را، بۆ ڕه‌نگێ ژییانێ، و ئاستێ شارستانییه‌تێ دناڤ هه‌ر جڤاكه‌كێده‌. ئه‌ڤه‌ ژى پێنج بوهایێن گرنگن، ب دیتنا مه‌ پێدڤییه‌ دگه‌ل هه‌ر جڤاكه‌كێ هه‌ڤالجێمك بن. چونكو د ڕاستییا خوه‌ ده‌ ڕامانا جڤاكى ژێ دیار دبت.
ئێك: باوه‌رى ( الثقة ): ل ڤێرێ باوه‌رى ب وێ ڕامانێ دهێت، كو پترییا ملله‌تى ژ ئێكدو پشتڕاستبن، و بكارن سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل هه‌ڤدۆ بكن. ئه‌ڤه‌ ژى دێ دلڕه‌حه‌تییێ په‌یدا كت، و دۆدلییێ كوژت، و هێدى هێدى خه‌لك دێ هه‌ست ب ده‌ستپاكییێ كت و ژییان ژى دێ وه‌رارێ ژ خوه‌ دت. ڕاستى باوه‌رى به‌شه‌كێ بوهاداره‌ ژ سه‌رمالێ مه‌یێ جڤاكى. و فاكته‌ره‌كێ سه‌ره‌كییه‌ د هه‌بوونا گه‌شه‌پێدان و په‌یداكرنا ژییانه‌كا به‌خته‌وه‌رده‌. باوه‌رى به‌رهه‌مێ وێ سه‌ره‌ده‌رییێیه‌ ئه‌وا مرۆڤێن ساخله‌م و ڕه‌وشت پاقژ دگه‌ل ئێكدو دكن. و ئه‌و نیعمه‌تا مه‌زنه‌، ئه‌وا ملله‌تان سه‌رڕاست و ساخله‌م دكت.
دۆ: دادپه‌روه‌رى (العدالة): چو وه‌لات نكارن خوه‌ بكنه‌ بازنه‌ك بۆ هه‌موو هاوه‌لاتیێن خوه‌، كو د چارچوڤه‌یێ وى بازنه‌یده‌ چۆن و هاتنێ بكن، و شانازییێ ب هاوه‌لاتیبوونا خوه‌ ببن، ئه‌گه‌ر ئه‌و وه‌لات ڕادده‌یه‌كێ باش ژ دادوه‌رییێ پێشكێشى جڤاكى خوه‌ نه‌كن. و ڕژد بن ل سه‌ر دانا مافێن هه‌ر خودان مافه‌كێ، چونكو زوردارى د ڕاستییا خوه‌ ده‌، نه‌ تنێ دوماهییه‌كا خراب د دووڤ خوه‌ ڕه‌ دهێلت!! به‌لكو د بته‌ ئالاڤێ خرابكارییێ ژى. مرۆڤێ زورادرى لێ هاتییه‌ كرن، دێ هزرا خوه‌ د هه‌موو ڕییانده‌ دته‌ كارى، چ باش یان ژى خراب، پێخه‌مه‌ت قورتالبوونا خوه‌. و ئه‌ز دبێژم د دیروكێده‌ گه‌له‌ك نموونه‌ هه‌نه‌ ل دور ڤى بابه‌تى، و ده‌مێ زوردارى به‌رفره‌هـ دبت، چو تشت نامینن پیرۆز خه‌لك خوه‌ ژێ دۆر بگرت حه‌تا دگه‌هته‌ پیلانێن دژى ملله‌تى ب خوه‌ ژى!.
سێ: بابه‌تى ( الموضوعية ): چو جڤاك بێ ئاریشه‌ نینن، و خه‌لك ژى هه‌موو ده‌مان بزاڤێ دكن ئاریشه‌یێن گرێداى جڤاكێ خوه‌ ب ڕه‌نگه‌كێ كه‌توارى و بابه‌تى بزانن. چونكو دیاركرنا ئاریشه‌یان بێ چو وه‌ربادان تێده‌ په‌یدا ببن، دێ خه‌لكێ هان دت ئه‌و ژى ببنه‌ داهێنه‌ر ژ بۆ ڤه‌دیتنا چاره‌سه‌رییان دا پێ هاریكارییا ملله‌تێ خوه‌ بكن. ل ڤێرێ من دڤێت ئاماژێ ب ڕۆلێ ڕاگه‌هاندنا ساخله‌م بدم، یا كو دوور ژ هه‌موو ڕه‌نگێن تاگیرییا حیزبییا به‌رته‌نگ. ل ده‌مێ ڕاگه‌هاندن دبته‌ ئالاڤێ چێكرنێ هینگێ تو دكارى بێژى ده‌ستێ هاتییه‌ دانان ل سه‌ر برێنێ. چو پێ نه‌ڤێت هه‌موو ملله‌تێن پێشكه‌فتى خودان ڕاگه‌هاندنه‌كا بێلایه‌نن، و هه‌موو ده‌مان ئه‌و ڕاگه‌هاندن بكاره‌ ژ بۆ وه‌رارێ و چێكرنێ، نه‌ ژ بۆ كوتاكرنا ده‌نگێ حه‌قییێ و نیشاندانا روویێ خاپاندنێ د هه‌ر لڤین و ڕاستكرنه‌كێده‌.
چار: ڕێزگرتن ( الاحترام المتبادل ): ڕێزگرتنا مرۆڤى بۆ كه‌سێن دى، چقه‌كه‌ ژ ڕێزگرتنا مرۆڤى بۆ مرۆڤى ب خوه. له‌و ده‌مێ ئێك ژ مه‌ زییانێ و گۆتنێن كرێت ژ كه‌سه‌كێ دى دبینت و گوهلێدبت، ئێكسه‌ر و بێ دۆدلى دێ بێژتێ ڕێزێ ل خوه‌ بگره‌، چونكو ئه‌گه‌ر ئه‌وى ڕێز ل خوه‌ گرت، دێ ڕێزێ ل كه‌سێن دى ژى گرت. ڤێجا ئه‌ڤرۆ گه‌له‌ك ئاریشه‌ و كێشه‌یێن دناڤ جڤاكیده‌ په‌یدا دبن، ب ڕێكا دادگه‌هێ و شیره‌تان چاره‌سه‌ر نابن، چاره‌سه‌رییا وان دێ ب ڕێزگرتنێ بت. و ژ سرۆشت و ڕه‌وشتێ مرۆڤێن گه‌له‌ك ب ڕێز، ئه‌و ڕێزێ ل هه‌موو كه‌سێ دگرن، یێ هێژا و یێ نه‌ هێژا ژى. و دڤێت ئه‌م ژ بیرا خوه‌ نه‌بن، ڕێزگرتنا خه‌لكێ، ڕێزگرتنا بوچوون ‌و بیرۆباوه‌رێن وان ژى ب خوه‌ڤه‌ دگرت، هندى ئه‌و بوچوون زییانێ نه‌گه‌هینن.
پێنج: تاگیرى ( الولاء ): ئه‌ڤ بوهایه‌ دێ بته‌ فێقى و به‌رهه‌مێ هه‌ر چار بوهایێن بورى، ئانكو نشتیمانپه‌روه‌رى د كووراتییا ڕامانا خوه‌ ده‌ ئه‌وه، ل ده‌مێ مرۆڤ خوه‌ د هه‌ژمێرت ئێك ژ كورێن وه‌لاتى،‌ مرۆڤ شانازییێ ب هاوه‌لاتیبوونا خوه‌ ببت. ڤێجا ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ هه‌سته‌ ل خودانێ خوه‌ ب ڕوون و ئاشكه‌رایى هاته‌ كار، هینگێ دێ به‌رێ وى دته‌ قوربانیكرنێ پێخه‌مه‌ت پاراستنا ده‌ستكه‌فتیێن وه‌لاتى! و دێ ئێكا هند ژ وى چێكت، كو خه‌ما وی یا ژ هه‌مووان مه‌زنتر ئه‌و بت، كا دێ چه‌وا وه‌لاتێ خوه‌ پێشئێخت مینا وه‌لاتێن پێشكه‌فتى. به‌رۆڤاژى ڤێ گوتنێ، ل ده‌مێ نشتیمانپه‌روه‌رى ل ده‌ڤ كورێن ملله‌تى ئه‌ڤێ ڕامانا كوور نه‌دت، دێ هینگێ بته‌ ده‌رگه‌هه‌ك بۆ به‌رژه‌وه‌ندییا كه‌سۆكى و ب ده‌ستڤه‌ئینانا ده‌لیڤه‌یان پێخه‌مه‌ت دزینا سه‌روه‌ت و سامانێ گشتییێ ملله‌تى. له‌و دێ هنده‌ك پێ مرن، و هنده‌كێن دى ژى بۆ دمرن!! و ئه‌وێن بۆ دمرن، دێ بێژن، ئه‌ز نكارم به‌ره‌ڤانییێ ژ وه‌لاته‌كێ بكم، برسا من تێرنه‌‌كربت، وتێهنا من ژى ئاڤنه‌دابت!، و ئه‌ز ژى وه‌كو فلانى و بێڤانى هه‌مبێز نه‌ كربم…هتد.

بابه‌تێن په‌یوه‌ندی دار

زر الذهاب إلى الأعلى
إغلاق