كه‌ركوك بلا كه‌ركوك بیت نه‌ دل و نه‌قودس بیت

د.شه‌عبان مزوری
ڤان رۆژان جاره‌ك دن پرسا سه‌رنڤشتا كه‌ركوكێ و پێگه‌هێ كوردا لوێرێ بویه‌ بابه‌تێ رۆژه‌ڤێ. جاردن كه‌فتیه‌ بازارا فروتنێ بو هه‌ركه‌سی لێ نه‌بو كوردا. لێ پرس ئه‌وه‌ هه‌یا كه‌نگی په‌ده‌كه‌ و یه‌نه‌كه‌ دێ سه‌ركه‌فتنانه‌ به‌رده‌وام بن بكرین و فروتنا خاك و خه‌لكێ باشورێ وه‌لات، كه‌نگی گه‌ل دێ رابیت سه‌رلنگا و بێژیت ڤانا ئێدی به‌سه‌؟ كه‌نگی دوماهی دێ بڤێ شانویا دره‌و ئێت؟ كه‌نگی ئه‌م دێ راستگو بین و تشتا بناڤێ هه‌ی ناڤكه‌ین؟ كه‌نگی دێ بێژینه‌ مروڤێ شاش تو شاشی و مروڤ دوروست تو دورستی؟ كه‌نگی دێ بێ ره‌وشتا شه‌رمزاكین؟ ئه‌ڤ پرسه‌ و گه‌له‌ك پرسێن دن بو من ده‌ردكه‌ڤن هه‌رده‌ما په‌یڤا كه‌ركوك تێ گوهێ من.
ئه‌گه‌ر ئه‌م ڤه‌گرن بو سه‌رده‌مێن هه‌رێن پێشین ژ ئه‌وا ژێرا دبێژن شۆره‌شا ئه‌یلولێ هه‌یا شۆره‌شا هه‌ركه‌س بو خوه‌ ناڤه‌‌كه‌كی لێ دكه‌ت پشتی ئاسبه‌تالیا ١٩٧٥ بو مه‌ دێ ژ گوتنێن خه‌لكێ مه‌ دیاربیت كو ئه‌م توشی كاره‌ساته‌ك چه‌ند مه‌زن بوینه بدرێژیا ڤان ٥٨ سالا، پرانیا گوندێن باشور یه‌ك جار یان پتر هاتینه‌ ّوێران كرن و تالانكرن، پتر ژ نیف مه‌لیون كه‌س كوشتی و بریندار مه‌هه‌نه‌، پتر ژ نیف مه‌لیون‌ سێوی مه‌هه‌نه‌ و پرانیا خاكا باشورێ وه‌لات مه‌ بده‌ستێ هنده‌ك قومارچی و كالفاما ژ ده‌ست دا. هیچ ده‌مه‌كی ئه‌وا ژێرا دگوتن و دبێژن سه‌ركردێن باشور بو یه‌ك رۆژ ژی به‌رنامه‌ك زه‌لال نه‌بویه‌ كو خه‌لكێ باشور پێشیا نه‌یارێن خوه‌ زانیبا.
گه‌له‌ك كه‌سان ژ وان سه‌ركرده‌ و مه‌سین هه‌لگرێن وان دگوت كو ژبه‌ر كه‌ركوكێ مه‌ سه‌رهه‌لدایه‌ و مه‌ ژبو كه‌ركوك شه‌ر كریه‌، لێ راستیا ڤان ٢٨ سالێن ده‌رباسبوی ئاشكرا كر كو ئه‌ڤه‌ هه‌می نه‌ پتر ژ دره‌وێن شاخدار بون. ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاتداریا بدرێژیا ٢٨ سالان بێ شه‌رمانه‌ دبێژیت كو ئه‌ڤ به‌شێ باسورێ وه‌لات ژێر ده‌ستهه‌لاتا وان به‌رهه‌مێ خه‌باتا وانه‌ و وان بخوینا شه‌هیدێن خوه‌ رزگار كریه‌، هه‌رچه‌نده‌ كو ئه‌م هه‌می دوزانین داوی به‌رهه‌مێ ڤان كالفاما ئه‌نفال و بده‌یان هه‌زار په‌نابه‌ر بو ئیران و توركی بون. لده‌ما وان ئه‌ڤ گوتنه‌ دكر من ژخه‌لكێ داخوازدكر وان رویره‌ش بكه‌ت ژبو نه‌بنه‌ قوربانی دره‌وێن وان، لێ موخابن پرانیا خه‌لكێ مه‌‌ وه‌ك مه‌یمونا لپێشیا تالانكه‌ر و گه‌نده‌لێن ئه‌ڤرو بێ زۆرنا دره‌قسین. ئه‌م هه‌می دوزانین كو بپشگیریا هنده‌ك وه‌لاتێن رۆژئاڤا و بریارا نه‌ته‌وێن یه‌كگرتی ئه‌م هاتینه‌ پاراستن، لێ شوینا ئه‌ڤێن خوه‌ بشوره‌شگێر بناڤدكر خوه‌دانی لخه‌لكێ خوه‌یێ ماندیبوی بكه‌ت كرێترین نمونا رێڤه‌به‌ریێ لمێژویا مروڤاتیێ لسه‌ر خه‌لكێ باشور چه‌سپاند.
من باش لبیرا منه‌ به‌رپرسه‌ك ده‌ما مورچ و ماچانێ و مانگا هنگڤینی لگه‌ل سه‌ددام هوسه‌ین دگوتن مه‌ لسه‌ر پرانیا پرسا لهه‌ڤ كریه‌ ژبلی پرسا كه‌ركوكێ ئه‌وژی دێ چاره‌سه‌ربیت بدروستكرنا پارێزگه‌هه‌ك تازه‌ ژ ده‌وروبه‌رێن كه‌ركوك. لێ پشتی هاتنا پارا ژ به‌غداد ده‌ستپێكری كه‌ركوك هاته‌ژبیكرن. سه‌ددام چه‌ند جاره‌كا هنده‌ك خێزانێن كورد ژ كه‌ركوك ده‌رخستن به‌ره‌ف سلێمانیێ ڤه‌. وێ ده‌مێ لسمیناره‌كێ لستوكهۆلم من گوت پێویسته‌ په‌ده‌كه‌ وه‌ك كارڤه‌دان هه‌مو قاچاخچیاتیا نه‌فتا سه‌ددام بتانكا بو توركی راوه‌ستینیت و یه‌نه‌كه‌ دڤێت رێ نه‌ده‌ت ئه‌و خه‌لك ده‌رباسی سلێمانیێ ببیت بلا لناڤبه‌را بازگه‌هێن خوه‌ و یێن سه‌ددام راوه‌ستینیت ژبو ببیت كێشه‌ك نێڤنه‌ته‌وی و بڤی ئاوای هه‌ولبده‌ن هه‌رێما ئارام كه‌ركوك ژی بگریت.
پشتی نه‌مانا رژێما سه‌ددام ل نیسانا ٢٠٠٣ ده‌رفه‌ته‌ك پر زێرین بو كوردێن باشور هاته‌ پێش، لێ دیسان موخابن هه‌ردو ئالیێن سه‌ره‌كی ژ ده‌ستهه‌لاتداریا باشور شوینا رولا لسه‌ر خوه‌ به‌لاڤكه‌ن ژبو كونترۆلكرنا به‌شێ هه‌رێ زۆر ژ خاكا باشور بونه‌ دارده‌ستێن خه‌لكێ ژبو ناڤبرنا هه‌ڤدو. ده‌ما چه‌كدارێن یه‌نه‌كێ كه‌فتینه‌ ناڤا كه‌ركوك نیسانا ٢٠٠٣ په‌ده‌كێ ئاشكرا راگه‌هاند كو دڤێت یه‌نه‌كه‌ بزوترین ده‌م هێزێن خوه‌ ژ كه‌ركوك ڤه‌كێشه‌ كو لوێ ده‌مێ ژدل بو من جهێ سه‌رسورمانێ بو ئه‌ڤ هه‌لویسته‌.
وه‌ك ئه‌م دوزانین ژ ئه‌نجاما شه‌رێ په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ دو رێڤه‌به‌راتی دوروست ببو، مه‌ هه‌میا ژی دگوت ئه‌ڤ ره‌وشه‌ پێگه‌ها كوردا لاواز دكه‌ت دعیراقا بێت دا. شوینا په‌ده‌كه‌ و یه‌نه‌كه‌ ل چاره‌سه‌ریه‌ك بگه‌رن ژبو ئاسایی كرنا ره‌وشا باشور هه‌می پێچێبونێن خوه‌ ته‌رخانكرن و خستن خزمه‌تا برایێن خوه‌یێن عه‌ره‌ب ژبو لهه‌ڤ نێزیككرنا شیعه‌ و سوننا. بسه‌دان مێڤانداری، كومبون، كونفرانس، ژن خواستن، شرینی، گوڤه‌ند……..؟؟؟؟؟؟ لێ ئاماده‌ نه‌بون سه‌ره‌دانا هه‌ڤدو بكه‌ن، لڤێره‌ بو مێژو پتر ژ هه‌میا گازندا من وه‌ك ئه‌ڤرو ژ مه‌سود بارزانیه‌ كو پشتی چه‌ندین سالا تازه‌ سه‌ره‌دانا سلێمانیێ كر.
به‌ری پول بریمه‌ر هوكمه‌تا كاتیا به‌غداد لگه‌ل یاسای ده‌مكی بو چونا من ئه‌ڤه‌بو كو گه‌له‌ك جاران لسه‌ر ته‌لڤزیونا‌ و لهنده‌ك كور و سمینارا لباشور من راگه‌هاند بو كو كورد دڤێت پر ژیرانه‌ سه‌ره‌ده‌ریێ لگه‌ل پرسا خاكێ باشور یێ لبن ده‌ستهه‌لاتداریا سه‌ددام دا بو هه‌یا نیسانا ٢٠٠٣ بوچونا من ئه‌ڤه‌ بو ( هه‌می ده‌ڤه‌رێن كوردستانی دڤێت ڤه‌گه‌رینن سه‌ر هه‌رێمێ، په‌رله‌مان بریارا زۆركرنا ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی بده‌ت ژ ٧٠تا ١٠٠ ئه‌ندامێن تازه‌ كو نوینه‌راتیا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێن تازه‌ بكه‌ن، ژبه‌ركو یه‌نه‌كه‌ زۆرینا بێ ركابه‌ره‌ ل كه‌ركوك دڤێت جه‌لال تاله‌بانی باره‌گایێ خوه‌ ببه‌ت كه‌ركوك و پێچه‌وانه‌ ل موسل و ده‌ڤه‌رێن كوردستانیێن ده‌وروبه‌ر ژ شنگال هه‌یا مه‌خمور په‌ده‌كه‌ زۆرینا بێ ركابه‌ره دڤێت مه‌سود بارزانی باره‌گایێ خوه‌ ببه‌ته‌ موسل ئه‌گه‌ر مه‌سود بخوه‌ ژی نه‌چیت بلا كه‌سه‌ك دن ژمالا بارزان لوێرێ نوینه‌راتیا وی بكه‌ت، كه‌سێن ئاورده‌یێن عه‌ره‌ب یێ خوه‌ بكوردستانی ناسكه‌ت ئانكو دانپێدانێ بكه‌ت لسه‌ر كوردساتانی بونا ڤان ده‌ڤه‌را دكاره‌ شانبشانێ كوردا بژیت یێن ئه‌ڤ مه‌رجه‌ پێ نه‌خوه‌ش بیت دڤێت ده‌ملده‌ست بێت ده‌رخستن ژ باشور، خه‌لكێ مه‌یێ بسالان ژ سامانێ خوه‌ بێ پاربوی ژبه‌ر بریارێن شوفینی یێن رژێما سه‌ددام دڤێت بێن قه‌ره‌بوكرن ژ لایێ هوكمه‌تا ناڤه‌ندیڤه‌ ). لێ وه‌ك مه‌دیتی مادێ ٥٨ بو ١٤٠ وه‌ك ئه‌م دوزانین چه‌ندین جاران په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ خه‌لك وه‌ك مه‌یمینكا به‌رداینه‌ سه‌ر جادا بره‌قس و سه‌ما لژێر ناڤێ مادێ ١٤٠ جێبه‌جێ بو و وه‌ك ئه‌م دبینین هه‌یا ئه‌ڤرۆ كومباختر لێهات و ژكوچكی ئه‌م هاڤێتینه‌ ته‌نورێ.
دپراكتیكێ دا كه‌ركوك ژمێژه‌ من گوتی لدویف دورویشمێ په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ مه‌ ژده‌ست دایه‌. په‌ده‌كه‌ دبێژه‌ كه‌ركوك دلێ كوردستانێ یه‌ لێ وه‌ك سه‌ركرده‌ك په‌ده‌كێ جاره‌كێ ل دیوانخانه‌كه‌ لسه‌ر ڤێ گوتنێ گوتی ئه‌ڤه‌ گوتنه‌ك كه‌ڤنه‌ و ژبو ڤی سه‌رده‌می بكێر نایێت چونكی به‌رێ ئه‌سته‌م بو مروڤ بێ دلێ خوه‌ بژیت لێ نوكه‌ دلێن ده‌ستكرده‌ ده‌ركه‌فتینه‌ له‌وما ئه‌م دكارین بێ كه‌ركوك بژین. یه‌نه‌كه‌ دبێژه‌ كه‌ركوك قودسه‌، ئانكو چه‌وا قودس بو موسلمانا پیرۆزه‌ وه‌سا كه‌ركوك بو مه‌ پیرۆزه‌، لێ وه‌ك چه‌وا موسلمانا ده‌ست ژ قودسێ به‌ردا و هێدی هێدی دبێژن ئه‌و قودسا موهه‌ممه‌د باسدكر نه‌ ئه‌ڤ قودسه‌یه‌ یا ل ئیسرائیل، بڤی ره‌نگی یه‌نه‌كه‌ژی یا سه‌ره‌ده‌ریێ لگه‌ل كه‌ركوك دكه‌ت.
ئه‌م هه‌می كێم زۆر ئاگادارین كو لكه‌ركوك پشتی نیسانا ٢٠٠٣ ژ هه‌می لایه‌كیڤه‌ هاته‌ دابه‌شكرن لسه‌ر دو ده‌ستهه‌لاتا ژ فه‌راشی هه‌یا پارێزگاری، دو پاراستن، دو ئاسایش، دو په‌روه‌رده‌، دو پۆلیس….. كه‌ركوك ژ هه‌می ئالیه‌كیڤه‌ بو ژنه‌ك ئاڤسا بجێمك. شوینا ئاسایی كرنا ره‌وشا باژێری هه‌رلایه‌نكی بو خوه‌ خه‌لكه‌ك دكری و نرخێ توركمانا و عه‌ره‌با زۆر به‌رزتر بو ژ كوردا. لڤێره‌ ئه‌ز بفه‌ر دبینم هه‌لویستێ خوه‌ ئاشكرا كه‌م هه‌مبه‌ر ڤێ ره‌وشێ بمن كه‌ده‌په‌ به‌رپرسا سه‌ره‌كیه‌ ژ هه‌می كاره‌ساتێن هاتین سه‌رێ خه‌لكێ كه‌ركوك چونكه‌ نه‌دبو په‌ده‌كێ لكه‌ركوك هه‌ڤركیا یه‌نه‌كێ كربا دروستكرنا دو ئیداره‌یا به‌لكو دڤیابا گوشار خستبان سه‌ر یه‌نه‌كێ ژبو رێڤه‌به‌ریه‌ك سه‌ركه‌فتی بو هه‌می هه‌لكێ كه‌ركوكێ. بێ گومان هاتنا ملیارا دۆلارا بو باشور پشتی هاتنا ئه‌مریكا پرانیا سه‌ركردایه‌تیا یه‌نه‌كێ مژویل بون بپاره‌ كومكرنێ ڤه‌ و كه‌ركوك هات پشت گوهخستن تایبه‌تی ده‌ما جه‌لال تاله‌بانی زانی وێ ببه‌ سه‌روكێ عیراقێ لوێرێ بو وی تشته‌ك نه‌ما بناڤێ كه‌ركوك یانژی تا رادده‌كێ بناڤێ كوردستان چونكی ئه‌و بو خوه‌ وه‌ك ئه‌م لبادینا دبێژین چو دام. له‌وما دبێژم بلا كه‌ركوك كه‌ركوك بیت بلا نه‌ دل و قودس بیت.

به‌ریا ده‌مه‌كێ گه‌له‌ك خه‌لكێ دگوت نابیت هه‌رده‌م سه‌روك هوكمه‌ت و سه‌روك هه‌رێم ژ مالا بارزان بن، لێ من گوت و نڤیسی په‌ده‌كه‌ ئازاده‌ هه‌ركه‌سێ كه‌ندیدكه‌ت بو هه‌ر پوسته‌كی هه‌یا ئه‌گه‌ر كه‌ندیدێن هه‌می پوستا ژیه‌ك بنه‌ مال بن، هه‌مان تشت بو یه‌نه‌كێ ژی ده‌رباس دبیت، وه‌ك ئه‌م دوزانین د هه‌لبژارتنێن ٢٠١٤ یه‌نه‌كه‌ بسه‌رێ خوه‌ هندی په‌ده‌كێ، عه‌ره‌با و توركمانا ده‌نگ ئینان له‌وما ببوچونا من په‌ده‌كه‌ ته‌نها دڤێت پشت گیریا هه‌ر كه‌ندیده‌كێ یه‌نه‌كه‌ دانیت بكه‌ت، ده‌رڤه‌ی ڤێ په‌ده‌كه‌ یه‌كه‌مین به‌رپرسه‌ ژڤێ ره‌وشا كه‌ركوك تێدا ده‌رباس دبیت. لڤێره‌ گرنگه‌ ئاماژه‌ بهندێ بده‌م كو په‌ده‌كه‌ نه‌ ته‌نها دڤێث پالپشت بیت لێ دهه‌مان ده‌مدا دڤێت لگه‌ل هێزێن دن یێن كوردستانی ل كه‌ركوك چاڤدێر بن لسه‌ر كارێ تێ كرن لكه‌ركوك و هه‌ر كاره‌كێ نه‌ بشایسته‌ بزانن دڤێت بێ دودلی لگه‌ل سه‌ركردایه‌تیا یه‌نه‌كێ گفتوگو بكه‌ن.
بكوردی و بكورتی ئه‌گه‌ر بزوترین كات بریارا دانا پارێزگه‌رێ كه‌ركوك یه‌ك لا نه‌بیت وێ كه‌ركوك بو توركمه‌ن و عه‌ره‌با ڤالابیت وه‌ك چه‌وا موسل بو عه‌ره‌بێن سوننه‌ هاتیه‌ ڤالاكرن. ‌

 

‎لدور Malame

Check Also

خێركرن ( به‌خشین ) و خوه‌دی ده‌ركه‌فتن، كوله‌تی و ئازادیه‌

د. شه‌عبان مزوری هه‌ر ژ زاروكاتیا خوه‌ هه‌یا رۆژا ئه‌ڤرو تێ گوهێ من ده‌نگێ خه‌لكێن …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.