پترول ئێكونومیا سه‌ربخوه یان ئیفلاس

د.شه‌عبان مزوری
ره‌وشا ئابوریا پتر ژ پێنج ساله هه‌رێما كوردستان عیراقێ تێدا ده‌رباس دبی جهێ سه‌رسورمانێ یه‌، نه‌ ئه‌وا ژێرا دبێژن هوكمه‌ت، لایه‌نه‌ك سیاسی یانژی كه‌سانه‌ك شاره‌زا دبوارێ ئابوری و فینانس دا كاری یه‌ به‌رسڤ بده‌ت كانه‌ ره‌وشا ئه‌م كه‌فتینێ سه‌رئنجاما چیه‌؟‌‌ لبه‌ر چاڤێ من رانابه‌ ده‌ما جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی ڤه‌كرنا هێلانا په‌ترولێ یا هه‌رێما كوردستانا عیراقێ به‌ره‌ف به‌نده‌رێ جیهان د مه‌راسیمه‌ك پر شه‌هیان و چه‌پله‌ لێدان ڤه‌كری. وێ ده‌مێ راگه‌یاندنا ڤان هه‌ردو پارتیا سه‌رێ ملله‌تی ته‌قاند بناڤێ یه‌كه‌مین هێلا په‌ترولا كوردستانێ بناڤدكر، بو من تشتێ بالكێش ئه‌وبو كو ڤان هه‌ردو لایه‌نێن سیاسی كو خوه‌ برێبه‌رێن كوردێن باشور ناسدكن هێلا ڤه‌گوهاستنا په‌ترولا كه‌ركوك و ئینزالا كو ده‌یان سال بو د به‌نده‌رێ جیهان ره‌وانه‌ی بازارێن جیهانێ دكر ب هێله‌ك كوردی ناس نه‌كرن، بو من ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه‌ تشته‌كی رابگه‌هینه‌ ته‌نها ده‌ستبه‌ردانا كه‌ركوك بو نه‌ راسته‌و خوه‌. تشته‌ك دن هه‌ر وێ ده‌مه‌ من ل هنده‌ك میدیا راگه‌هاند كو پشتی ڤان جامێرا شه‌هیانا خوه‌ بدوماهی ئینا بلا ده‌رێ وان بیرێن په‌ترولێ بهێت گرتن ژبه‌ر دو ئه‌گه‌را. یه‌كه‌مین ئه‌گه‌ر نه‌فتا كه‌ركوك بو چه‌ندان سالا سه‌رچاوێ ته‌نها نه‌بیت بو هوكمه‌تا عیراقێ بو گه‌له‌ك سالان سه‌د ده‌ر سه‌د سه‌رچاوێ هه‌رێ سه‌ره‌كی بویه‌، له‌وما دڤێت كورد وه‌ك قه‌ره‌بوكرن ده‌ست نه‌ده‌ن په‌ترولا خوه‌ و بلا ته‌نها په‌ترولا باشوڕێ عیراقێ سه‌رچاوێ سه‌ره‌كی بیت بو فینانسا هه‌مو عیراقێ. دویه‌مین نابیت ده‌ستهه‌لاتدارێن ئه‌ڤرو ژبیر بكه‌ن كو په‌ترولا باشور دڤێت بمینیت بو نفشه‌ت بهێن ژ لایه‌كی و ژ لایه‌كێ دن گه‌ره‌نتیا سه‌رخوه‌بونا كودستانێ بیت لده‌مێن پێش، لێ موخابن لگور دویفچونێن من كرین لچو وه‌لاتا بڤێ له‌زێ هنده‌ كومپانیه‌ نه‌ئانینه‌ ژبو لێگه‌را په‌ترولێ وه‌ك ڤان تالانچیێن مه‌، هه‌ما بێژه‌ جهێ ده‌ست وان گه‌هشتبیتێ كونكریه‌.
ده‌رخستنا په‌ترولێ ژلایێ ده‌ستهه‌لاتدارێن باشورێ كودستانێ ئه‌گه‌ر شاش نه‌بم ڤه‌دگره‌ سالا ١٩٩٦ ده‌ما یه‌نه‌كێ ژبه‌ر ئابلوقا سه‌ددام خستی سه‌ر زۆنا كه‌سك، لێ پشتی ژبنبرنا رژێما سه‌ددام زۆنا زه‌ر ئانكو په‌ده‌كێ ده‌ست پێكر ژ په‌ترولا ته‌وكێ ل زاخو هه‌یا ئێدی ئه‌ڤا ئه‌م ئه‌ڤرو دبینین. هه‌رچه‌نده‌ بو ماوێ پتر ژ ٦سالا هوكمه‌تا هه‌رێمێ په‌ترول دفروت و دهه‌مان ده‌مدا به‌شێ بودژا هه‌ڕه‌مه‌ ١٧% ژ به‌گداد دهات بێ راوه‌ستان. بملیونا دۆلار لگور هنده‌ك ژێده‌را هاتن مه‌زاختن ژبو كوروكونفرانسێن ناڤخوه‌یێ، هه‌رێمی و نێڤنه‌ته‌وی ژبو وه‌ك تالانكه‌رن مه‌ دگوتن ناساندنا پێگه‌ها هه‌رێما كوردستانا عیراقێ لسه‌ر نه‌خشه‌ ویزه‌یێ جیهانی، هنده‌ك جاران ده‌ما ده‌نگێ هنده‌ك سیاسه‌تمه‌دار و روژنامه‌ڤانا لسه‌ر بابه‌تێ په‌تروله‌ دهات گوهێ من بو چاڤنقاندنه‌كێ من هزر دكر قه‌ی ئه‌م یه‌كه‌مین كه‌سین مه‌ په‌ترول په‌یداكری و ژبونا ڤێ جیهان هه‌می چه‌وا موسلمان به‌رێ خوه‌ دده‌ن مه‌كه‌هێ وه‌سا وێ به‌رێ خوه‌ بكه‌ت هه‌رێما كوردستانا عیراقێ. لژێر ناڤێ ئابورا سه‌ربخوه‌ ئه‌م كه‌فتین گرێفتاریێ لگه‌ل هوكمه‌تا ناڤه‌ندی و مه‌ سه‌روك كومار لگه‌ل وه‌زیرێن كورد خستنه‌ ره‌وشه‌ك نه‌ خوازیار، بو نونه‌رێن كوردا زۆر زه‌همه‌ت بو به‌ره‌ڤانی ژ هه‌لسوكه‌وتێ هوكمه‌تا هه‌رێمێ بكه‌ن، چونكه‌ وان باش دوزانی كو هوكمه‌تا هه‌رێمێ نه‌ نیاز پاك بو. ده‌ما بودژا هه‌رێمێ هاتی برین هه‌رچه‌نده‌ وه‌زیرێ دارایی كورد بو و ئه‌ندامێ مه‌كته‌با سیاسیا په‌ده‌كێ بو هوشیار زێباری لێ نه‌دكاری هیچ به‌ره‌ڤانی بكه‌ت و پێچه‌وانه‌ ل چه‌ندین چاڤپێكه‌فتنێن خوه‌دا دگوت كو هوكمه‌تا هه‌رێمێ پێگیر نینه‌ ب سوزێن خوه‌، له‌وما لسالا ٢٠١٤ كریسا ئابوری ل هه‌رێمێ ده‌ست پێكر.
هه‌ر ژ ده‌ستپێكا كریسێ رونكرنه‌ك نه‌ بو ژ لایێ هوكمه‌تا هه‌رێمێ ڤه‌ كو دلداریه‌ك بده‌ت خه‌لكێ كو ئه‌ڤا هه‌ی كێم زۆر سه‌رئه‌نجاما هنده‌ك هه‌لسه‌نگاندنا شاشا هنده‌ك كه‌سانه‌ كو هوكمه‌ت ژی به‌رپرس چونكه‌ باوه‌ریا خوه‌ بڤان كه‌سان ئانی، دڤیادا هوكمه‌تا مه‌ هه‌می تشت غستبا سه‌ر به‌ركێ ژبو خه‌لك كێشابا پشته‌ڤانیا خوه‌ و بڤی ئاوای سه‌ره‌ده‌ریه‌ك باش هاتبا كرن و بزوترین ده‌م ژڤێ كریسا ده‌ركه‌فتبان. پێچه‌وانه‌ هوكمه‌تا مه‌ به‌رده‌وام بو لسه‌ر ئه‌زمانه‌ك زڤر لگه‌ل هوكمه‌تا ناڤه‌ندی، تاوان به‌خشین، كالفامی و مفلسی. لده‌ستپێكێ گوتن ئه‌ڤه‌ كێشه‌ك ده‌م كورته‌ به‌ره‌ف دوماهیا سالێ ئاستێ به‌رهه‌مهێنانا نه‌فتێ دێ زۆرتر به‌ و هیچ كێشه‌ك دارایی نامینیت. پاشان گازنده‌ كرن و گوتن داكه‌فتنا بوهایێ نه‌فتێ هه‌می پلان تێكدان، سه‌ره‌رای كو داعش رێكخستنه‌ك ته‌روریست بو لێ دمفایێ هوكمه‌تا هه‌رێما دا بو چونكه‌ بو ماوێ پتر ژ سێ سالان مه‌ نه‌فتا كه‌ركوك و موسل بێی هوكمه‌تا ناڤه‌ندی دفروت، لێ دیسان ره‌وش باشتر لێ نه‌هات، پێویست ناكه‌ین درێژ كه‌ین هه‌یا گه‌هشت وێ راددێ كو ئاستی هه‌ورامی گوت ئه‌گه‌ر به‌رمیلا په‌ترولێ ببیت ١٠٠ دولار باوه‌ر دكه‌م یانژی پتر، ئه‌ڤ كریسا هه‌ی چاره‌سه‌ر نابیت.
پرسه‌كا ئاسایی یه‌ كو هه‌ر كه‌س ژمه‌ بكه‌ت گه‌لو ما دبیت ئه‌م پترولێ بفروشین و ده‌ینداربین؟ ما باشتر نینه‌ په‌ترول لژێر چاڤدێریا به‌غداد بێت فروتن لێ ئه‌م بگه‌رانتی بودژێتا هه‌رێمێ وه‌رگرین. مه‌ سێ رێكێن فروتنا په‌ترولێ هه‌نه‌ ئه‌وا ئه‌ز دوزانم. یه‌كه‌مین به‌نده‌رێ جیهان برێكا بوریا هه‌رێمێ، دویه‌مین برێكا تانكه‌را، سێیه‌مین ئه‌وا برێكا پالاوگه‌ها تێ ره‌وانه‌ كرن ژبو بازارا ناڤخوه‌یی، تشتێ هه‌ڤپشكێ ڤان هه‌میا ئه‌وه‌ كو به‌هه‌می رێكا ئه‌م نوزانین چه‌ند به‌رمیل رۆژانه‌ تێن فروتن و بوهایێ وان چه‌نده‌. ئه‌ز دێ شادبم ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك ناڤێ یه‌ك ده‌ستهه‌لات لهه‌می جیهانێ ناڤبكه‌ت هه‌ر ژ سه‌رده‌ما په‌یداكرنا په‌ترولێ هه‌یا رۆژا ئه‌ڤرو وه‌ك هوكمه‌تا هه‌رێمێ خه‌لكێ خوه‌ تالانكربیت.

‎لدور Malame

Check Also

رۆژئاڤا دكه‌ڤیت، داگیر دبیت لێ ناره‌ڤیت

د. شه‌عبان مزوری هێرشا تورانیا و پانتورانیسمێ ڤا هه‌فتیه‌كا خوه‌ ده‌رباس دكه لسه‌ر به‌شێ رۆژهه‌لاتا …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.