ئاشتیا جڤاكی بو كێ تێگه‌هه‌ك كه‌ڤن و بو كێ داخوازا روژه‌ڤێ

د. شه‌عبان مزوری
دوهی هه‌ڤال كرمانج هاریكی بابه‌تێ ئاشتیا جڤاكی بچه‌ند پرسان ل مالپه‌رێ خوه‌یێ فه‌یسبوكێ ئازراند و داخواز كر هه‌ر كه‌سێ بخوه‌ ڤی بابه‌تی بگرنگ بزانیت هومبانكا خوه‌ لسه‌ر داقوتیت، منژی ببپێویست زانی ئه‌وێ د هومبانكا مندا لگه‌ل خوه‌نده‌ڤایێن رێزدار هه‌ڤپاركه‌م.
هه‌لبه‌ت پرسا ئاشتیا جڤاكی رۆژه‌ڤه‌ ل پرانیا وه‌لاتێن دكتاتور و توته‌لیتار نه‌ك ئه‌ڤرو به‌لكو بسه‌دان ساله‌، لێ چونكه‌ ئه‌ڤرو ژ دوهی باشتر ئه‌م ئاگه‌دارێ رویداناینه‌ له‌وما ئاسایی یه‌ كو هنده‌ك تشتێن كه‌ڤن بومه‌ وه‌ك تشته‌ك تازه‌ بێن به‌رچاڤ، یانژی كێشه‌ هه‌بویه‌ لێ گه‌له‌ك كه‌س لسه‌ر نه‌ راوه‌ستیاینه‌ ژبو ده‌نگ ڤه‌ده‌ت. پرسا ئاشتیا جڤاكی ل وه‌لاتێن دیموكرات به‌شه‌كه‌ ژ مێژویێ، لێ ژبه‌ر هنده‌ك ئه‌گه‌رێن دیموگرافی لڤان وه‌لاتان ژی ڤێ سه‌رده‌مێ تا رادده‌كێ بویه‌ پرس.
ژبو ئه‌م بكارین ئاشتیا جڤاكی به‌رقه‌راركین دڤێت ئه‌م وان ئه‌گه‌رێن تێكدانا ڤێ ئاشتیێ بناڤ كین و ژناڤببین. ده‌رمان كرنا پرانیا ئێشان ئاسانه‌ گه‌ر ئه‌م ئه‌گه‌رێ ناسكین. ده‌ما مروڤی ئه‌گه‌ر ناسكر وێ ده‌مێ زو یان دره‌نگ وێ چاره‌سه‌ریێ ژێرا په‌یداكه‌ت. لژێر ئه‌ز دێ هه‌ولده‌م لگور دیتنا خوه‌ ئه‌و ئه‌گه‌رێن تێكدانا ئاشتیا جڤاكی بناڤ كه‌م یێن كو ئه‌س بفه‌ر دبینم و هیڤیدارم خه‌لكێن دن مه‌ پتر زه‌نگین كه‌ن بتێروانین خوه‌.
١- ماسترین و مه‌ترسیدارترین ئه‌گه‌را تێكدانا ئاشتیا جڤاكی هه‌ولدانا چه‌سپاندنا ئیدولوژیه‌كێ یه‌، تێروانینه‌كێ یه‌ یانژی بیروباوه‌ریه‌كێ یه‌ ژ هه‌لگرێ ڤان بوچونا بزۆره‌ملی لسه‌ر ته‌ڤایا گه‌ل. بو نمونه‌ ئول ئه‌گه‌را هه‌را سه‌ره‌كی بویه‌ د دابه‌شكرنا جڤاكێ ده‌ له‌وما زۆر نه‌ته‌وه‌ لسه‌ر بنگه‌هێ ئولی یان مه‌زهه‌بی پارچه‌ پارچه‌ بویه‌ و ب سه‌دان هه‌زار ژهه‌ڤ كوشتینه‌ دشه‌رێن ناڤخوه‌یێدا. سه‌ر ئه‌نجاما ڤێ چه‌ندێ خه‌لكێ خه‌باتكر ژبو جوداكرنا ئولی ژ ده‌ستهه‌لاتێ بمه‌ره‌ما ده‌ستهه‌لات نه‌یێت بكارئینان د به‌رژه‌وه‌ندیا ئولیدا، ئانكو ئولێ هه‌ركه‌سی بو وی پیرۆزه‌ و پاراستیه‌. لڤێره‌ دڤێت ببیربینم كو گه‌له‌ك ئیدولوژیا جهێ ئولی گرتن و هه‌لگرێن وان دخوازن رێبه‌رێن خوه‌ وه‌ك پێغه‌مبه‌ر نیشان بده‌ن و تێروانینێن خوه‌ وه‌ك كتێبه‌ك ئولی پیرۆز نیشان بده‌ن و بزۆره‌ملی لسه‌ر خه‌لكێ دن بچه‌سپینن. لڤێره‌ شوینا خوه‌دێ نه‌مر، سه‌روكێ نه‌مر هات مه‌یدانێ.
٢- فاكته‌ره‌كێ دن یێ گرنگ دتێكدانا ئاشتیا جڤاكی دا بباوه‌ریا من ئابوریه‌. هه‌ولدانا هنده‌ك كه‌سا لژێر ناڤێن جودا كونترولكرنا نانێ خه‌لكی جڤاكێ ژهه‌ڤ دكه‌ و دوژمنداریێ لناڤا خه‌لكێ زۆر دكه‌. وه‌ك زانایه‌ هه‌ژاری تولێرانسا مروڤی كێم دكه‌، كێم بونا توله‌رانسێ دبه‌ سه‌ده‌ما به‌هڤچونێ لسه‌ر تشته‌ك هه‌ری بچوك. ئه‌ڤ ره‌وشه‌ نه‌ نه‌ته‌وێ ژهه‌ڤ دكه‌ به‌لكو بنچینێ سه‌ره‌كیێ جڤاكێ كو خێزانه‌ ژهه‌ڤ پارچه‌ دكه‌، چونكه‌ هه‌ركه‌س هه‌ولدده‌ نانێ خوه‌ په‌یدا خه‌منینه‌ دزیێ ژ بابێ خوه‌، خویشك و برایێن خوه‌ بكه‌، له‌وما دره‌و دبیته‌ هونه‌ر و شه‌رم دبیته‌ ساویلكی، شه‌ره‌ف دبیته‌ پاره‌، چاڤشوری دبیته‌ ژیری.
٣- به‌ره‌لایێ یانژی بێ یاسایی هوكاره‌ك دنه‌ ژبو نه‌مانا ئاشتیا جڤاكی. ده‌ستوه‌ردانا یاسای و بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ د به‌رژه‌وه‌ندیا ده‌ستهه‌لاتدار و كه‌سێن ده‌وروبه‌را وی رۆژ بو رۆژێ پرسا زۆرداریێ پتر دخه‌ به‌رچاڤ و نه‌ڤیان ل ناڤبه‌را پێكهاته‌یێن جڤاكێ زۆردكه‌. پیڤانێن جودا، بریارێن جودا لسه‌ر هه‌مان كریارا ل دادگه‌هان دبیته‌ سه‌ده‌ما كینه‌ك هێژان مه‌ستر لناڤ جڤاكێ. هه‌بونا یاسا ژبو به‌شه‌ك ژجڤاكێ، سزادانا به‌شه‌ك ژ جڤاكێ. ئه‌ڤ به‌شا جڤاكێ یا نه‌ ده‌ستهه‌لاتدار بخوازی نه‌خوازی دبه‌ نه‌یارا به‌شا دن و بڤی شێوه‌ی جڤاك پارچه‌ پارچه‌ دبه‌.
٤- نه‌وه‌ك هه‌ڤیا پیته‌پێكرنا هه‌رێمێن جودا ژ لایێ ده‌ستهه‌لاتێ ڤه‌، نه‌خه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ئولی بیت، نه‌ته‌وی بیت، هوزیبیت یانژی ئیدولوژی بیت دیسان ئاشتیا جڤاكی تێكدده‌ت. بو نمونه‌ ئه‌گه‌ر ژبه‌ر جودایا نه‌ته‌وی بیت وێ ده‌مێ نه‌یاریا وان بو نه‌ته‌وا ده‌ستهه‌لاتدار زۆرتر دبه‌، هه‌مان شێوه‌ ئه‌گه‌ر ئولی بیت، …….هتد ژ جوداییا. لڤێره‌ مروڤ باش دبینیت هه‌ڕێمێن چه‌وساندی لوه‌لاتێن جودایێن نه‌ دیموكرات.
٥- بێپاركرنا خه‌لكه‌كی ژ هنده‌ك كارێن میری ژبه‌ر دیتنێن جودا، ئولێ جودا، نه‌ته‌وا جودا….هتد ژ جودایان خه‌لكێ بێپاركری دكه‌ته‌ نه‌یارێ خه‌لكێ دن و بڤی ره‌نگی ئاشتیا جڤاكی تێكدچه‌. نه‌بونا ده‌لیڤێن وه‌ك هه‌ڤ بو كاری، بو خوه‌ندنێ، بو ته‌ندوروستیێ، بو ململانه‌كا ته‌ندوروست د جڤاكێدا، جڤاكێ ژهه‌ڤدكه‌.
٦- راگه‌هاندن فاكته‌ره‌كێ هه‌رێ مه‌ترسیداره‌ ژبو مێشێ بكه‌ته‌ گامێش و گامێشێ بكه‌ته‌ مێش. راگه‌هاندن بدیتنا من هه‌می جورێ گوتارێ یه‌ كو بو یه‌ك كه‌س و پتر كه‌سانه‌ك دئاخڤیت، دنڤیسیت، بشێوه‌ك زندی یانژی سه‌رده‌ما ئه‌ڤرو بده‌نگ و ڤیدیویا تۆماركری، نڤیسین دبه‌ وه‌ك نامه‌ یان وه‌ك گوتاره‌ك د رۆژنامێدا، یانژی برێكا تورێن كومه‌لایه‌تی. هیچ تشته‌ك ژ راگه‌یاندنێ گه‌ماتر نینه‌ ژبو تێكدانا ئاشتیا جڤاكی. لڤێره‌ ئه‌س دكارم چه‌ند نمونا بینم كو چه‌وا راگه‌هاندن ئاشتیا جڤاكی تێكدده‌ت. مه‌له‌ك پر بئاسانی خه‌لكه‌كی دكاره‌ ئاراسته‌ی دوژمنیا خه‌لكه‌ك دن بده‌ت لژێر ناڤێ دژاتی یانژی كرێت كرنا ئولێ ئیسلامێ‌، بهه‌مان شێوه‌ قه‌شه‌ و كوچه‌ك ژی. هه‌مان تشت لسه‌ر هه‌لگرێن ئیدولوژیاژیرا ده‌رباس دبیت.
٧- ڤان خالێن سه‌ری هه‌میا مروڤ دكاره‌ بیه‌ك وشه‌ بناڤكه‌ كو ئه‌وژی بێ دادپه‌روه‌ریه‌. بێ دادپه‌روه‌ری بێ باوه‌ریێ لدویف خوه‌ دئینه‌، له‌وما هه‌مو كه‌س بچاڤێ گومان و ترسێ ته‌ماشه‌ی هه‌ڤدو دكه‌ن. ئه‌ڤ بێ باوه‌ریه‌ بهه‌ڤدو و پێشه‌رۆژێ جڤاكێ دهه‌رفینه‌ و تشته‌ك نامینه‌ ژبو خه‌لكێ بناڤێ نیشتیمان، نه‌ته‌وه‌، ئول…..هتد. بێ باوه‌ری پر زه‌لاله‌ لجڤاكێن پر هه‌ڤركی و كێشه‌.
لدوماهیكێ بباوه‌ریا من ئه‌گه‌را تێكدانا ئاشتیا جڤاكی ده‌ستهه‌لاتداره‌. لڤێره‌ من نه‌ڤێت لسه‌ر وه‌ درێژ كه‌م چونكی ده‌مێ وه‌ بو خوه‌ندنێ نینه‌ لێ بكورتی و بكوردی مومێ ئاگر به‌ردا زومێ و چو سه‌رێ كومه‌.

‎لدور Malame

Check Also

ئه‌نفالێ كاردڤێت نه‌ كارڤه‌دان، خوه‌دان وژدان دڤێن نه‌ تالانكه‌ر

د. شه‌عبان مزوری دیسان ره‌وشه‌نك… و تاریك بیرێن مه‌ مالپه‌رێن خوه‌ لتورێن كۆمه‌لایه‌تی دا ره‌شكرن …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.