خێركرن ( به‌خشین ) و خوه‌دی ده‌ركه‌فتن، كوله‌تی و ئازادیه‌

د. شه‌عبان مزوری
هه‌ر ژ زاروكاتیا خوه‌ هه‌یا رۆژا ئه‌ڤرو تێ گوهێ من ده‌نگێ خه‌لكێن بانگدكه‌ن ژ بو خێركرن بكه‌سێ پێویست هه‌ر د بلندن، بموخابنیڤه‌ دبێژم ئه‌ڤ ده‌نگه‌ ته‌وه‌رێن جودایێن جڤاكێ دگره‌، هه‌ر ژكه‌سێن رویسپی، ماقویل، زه‌نگین……. تادگه‌هته‌ كه‌سێن ده‌ستهه‌لاتدار، ژ خوه‌ پێشره‌وێن ئولی ئه‌ڤ زۆرنایه‌ هه‌رده‌م دده‌ڤیدایه‌. هه‌رچه‌ند سال ده‌رباس دبون هیڤیه‌ك هه‌بو لده‌ف من كو رۆژه‌ك وێ بێت كو ئه‌ڤ جوره‌ فێنومێن ( زاهیره‌ ) لناف مه‌ نه‌مینن، لێ خوه‌یایه‌ رۆژا من به‌ره‌ف ئاڤابونێ دچه‌ لێ هێژا ئه‌ف جوره‌ كاره‌ به‌رفره‌تر و به‌ربه‌لاڤتر دبن له‌وما من بپێویست زانی دچه‌ند رێزه‌كا دا دیتنا خوه‌ لسه‌ر ڤی بابه‌تی بنڤیسم. به‌ری بچم سه‌ر بابه‌تی من دڤێت خوه‌نده‌ڤان بزانیت لڤێره‌ ته‌وه‌را من نه‌ ئه‌و كه‌سن یێن خازوكی وه‌ك نه‌خوشیه‌ك ده‌رونی هه‌ین.
خێركرن ئانكو به‌خشین بێگومان كاره‌كێ هه‌رێ پیرۆزه‌ كو هه‌ستا به‌رپرسیاره‌تیا گشتیا تاكه‌كه‌سی نیشان دده‌ت، هه‌‌روه‌سا به‌خشین دیاركرنا پشتگیری و هه‌ڤخه‌میا مروڤه‌كێ پێچێبویه‌ ژبو مروڤێن پێویستدار، له‌وما گومان نینه‌ كو به‌خشین و كه‌سێن پێرادبن دڤێت جهێ ئارامی، دلخوه‌شی و رێزداریا جڤاكێ بن. پرس لڤێره‌ گه‌لو به‌خشینا ل وه‌لاتێ مه‌ دكاره‌ گرفتاریا چاره‌سه‌ركه‌؟ ئه‌رێ به‌خشینا راسته‌و خوه‌ نه‌ كرێتكرنا خوه‌دان پێویستیه‌؟ ئایا دڤێت مروڤه‌ك ژیانا خوه‌ لسه‌ر به‌خشینا برێڤه‌ ببه‌ت؟
باوه‌ر ناكه‌م كو كه‌سه‌ك ژمه‌ بێژه‌ به‌له‌ به‌خشین دكارن گرفتاریێن جڤاكێ چاره‌سه‌ركن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر راستیه‌كا ڤێ هه‌با وێ ده‌مێ‌ كێماسی لوه‌لاته‌ك ژ وه‌لاتێن رۆژانه‌ بانگه‌وزاوا به‌خشینا تێ كرن دڤێت به‌خشین نه‌مابان. له‌وما ئه‌ڤه‌ یه‌ك ژ ئه‌گه‌رانه‌ كو دڤێت به‌خشین بڤی ره‌نگی نه‌مینن. دویه‌مین بدیتنا من ئه‌ڤ شێوێ به‌خشینا پر برینداركه‌ره‌ بو ده‌ر‌ونێ كه‌سێ پێویستدار چونكه‌ هه‌می ژیانا خوه‌ دێ خوه‌ ملخویل بینیت هه‌مبه‌ر كه‌سێ به‌خشین ده‌ر، ئه‌ڤه‌ ژ لایه‌كیڤه‌ ژ لایه‌ك دنڤه‌ پێویسدارێ به‌خشینێ هه‌رده‌م لبن هه‌ره‌شا سڤكاتی و كرێتكرنا كه‌سێ به‌خشینده‌ره‌ ده‌ما ره‌وشا كه‌سێ به‌خشین پێویست تێ گوهارتن به‌ره‌ف ئاقاره‌ك چاكتر د وارێ ئابوریدا. مروڤێن ببه‌خشینا ده‌مه‌ك ژیێ خوه‌ درێژ دكه‌ت، هنده‌ك ژ ره‌وشا خوه‌ خوه‌شتر دكه‌ن، ئه‌و مروڤانه‌ نه‌ ته‌مه‌ن درێژن، چونكه‌ به‌خشین به‌رده‌وام نابن ژبه‌ر دو ئه‌گه‌را. یه‌كه‌مین به‌خشینده‌ر هه‌ولدده‌ت به‌خشینێن خوه‌ به‌لاڤكه‌ت لسه‌ر زۆر كه‌سا ژبو پتر ناڤێ وی ده‌ركه‌ڤیت، دویه‌مین به‌خشین پێویست زۆر دبن.
بباوه‌ریا من ئه‌ڤا لتورێن كومه‌لایه‌تی، به‌ربانگێن په‌ره‌ستگه‌هێن ئولی، ته‌له‌ڤزیونه‌…… و جورێن دن یێن راگه‌هاندنێ تێ كرن ڤێ سه‌رده‌مێ سه‌باره‌ت بكه‌سێن به‌خشین پێویست دورونده‌ترین سێوێ كوله‌تیێ یه‌.
مه‌لاك ژبو چوار خوتبێن ئولی ژ ٤٠٠ تا ٢٠٠٠ دۆلار موچێ وی بن، د خانیه‌ك موفت دابیت، ئاڤ و كاره‌ب موفت بن، پرانیا پێداویستیێن وی موفت یانژی كێم نرخ بن و تازه‌ بێت بانگ لخه‌لكێ بكه‌ت هاریكاریا به‌له‌نگازا بكه‌ن، به‌خشینا بكه‌سێن به‌خشین پێویست بكه‌ن، یانژی گه‌له‌ك جاران خه‌لكێ به‌خشین پێویست بناڤ دكه‌ن. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ نونه‌رێ هه‌می ئولا دگره‌. لڤێره‌ دڤێت ئه‌م بو نونه‌رێن ڤان ئولا بێژین كو به‌له‌نگازیا ڤی خه‌لكی ژبه‌ر بێ وژدانیا وه‌یه، كو هوینێن خرش رزقێ ڤان دبه‌ن.‌
دبینێ ل فه‌یسبوكێ كابرایه‌ك بجل و به‌رگه‌ك ماقویل، شیشتی و ڤه‌ششتی، پور ژێل و بویاخكری دچه‌ كه‌سه‌كی فلم دكه‌ یانژی لایڤه‌كێ بو دوروست دكه‌، كو وان مروڤا جهێ ژیانێ‌ نینه‌، پاریێ نانی نینه‌، نه‌خوه‌شه‌ پارێن دوكتوری نینه‌، سه‌رمایه‌ گاز نینه‌، گه‌رمه‌ هینكاتی نینه‌، سه‌قه‌ته‌ لسه‌ر قانا پشتێ یه‌، ئێشه‌ك زكماكی هه‌یه‌…..هتد. ئه‌ڤ چالاكڤانێ مه‌یێ مه‌ده‌نی دێ بینی دیوانا خوه‌ بڤی به‌له‌نگازی گه‌رم كر و ده‌ما خوه‌ پێ ده‌رباسكر لژێر هیڤیا ئاگاداركرنا خه‌لكێ لسه‌ر ره‌وشا وی تاكه‌كه‌سی بمه‌ره‌ما په‌یدا كرنا هنده‌ك به‌خشینا. ئه‌ڤ كه‌سێن خوه‌ بچالاكڤانێن سڤیل ناسدكه‌ن و لاڤ لاڤێ دكه‌ت ژ ڤی كه‌سێ بریاده‌ر یان ژ وی كه‌سێ دن یێ مالدار ئه‌و بخوه‌ ره‌واتیێ دده‌ تالانكه‌ر، گه‌نده‌ل و بێ دادپه‌روه‌را، دبیته‌ چه‌په‌ر بو وان.

جار جارانژی دێ بینی فلان به‌رپرس و بێڤان به‌رپرس، فلان مال مازن و بێڤان زه‌نگین، فلان سه‌روك و بێڤان بن سه‌روك…..هتد. سه‌ره‌دانا ڤێ مالێ یان مالا دی كرینه‌، سه‌ره‌دانا ڤی كه‌سی یان كه‌سێ دن كرینه‌ بمه‌ره‌ما ئاگاداری ژ ره‌وشا به‌خشین پێویستی ژبو هاریكاریا وی. كوژمه‌ك پارا دان، چوار به‌ته‌نیك، ته‌نه‌كه‌ك گازێ، فرێكرنا ژده‌رڤه‌ بو چاره‌سه‌ریا نه‌خوه‌شیێ…… هتد. باشه‌ ڤان فلان و بێڤانا ژ خوه‌ پرسیه‌ كو ئه‌ڤ كه‌سه‌ سالانه‌ قایله‌ ب داهه‌ته‌كێ تێچونا نیڤ مێڤانداریه‌كا وان؟ بنیڤ داهاتێ تێچونا خوارنا ئه‌و دهه‌فتیه‌كێ دا دهاڤێژن سه‌ر گیفكا؟ مانێ ئه‌و باش دوزانن كو ئه‌ڤ دوزه‌خا ئه‌ڤ به‌له‌نگازه‌ تێدا دژین ده‌رئه‌نجامێ وێ به‌هه‌شتێ یه‌ یا ئه‌و تێدا دژین.
جار جاران ژی دبینین هنده‌ك ئه‌كته‌رێن میدیا بهه‌می جورێن خوه‌ڤه‌ كراسێ مه‌لائیكه‌تا لسه‌ر كه‌له‌خێ خوه‌یه‌ دورونده‌ پوشان و خوه‌ وه‌ك خه‌مخورێن ڤان به‌له‌نگازا نیشان دده‌ن و بخوه‌ دكه‌نه‌ بابه‌ت دا ته‌ماشه‌ڤان، گوهدار و خوه‌نده‌ڤانا زۆركه‌ن ژ بو خوه‌ بكه‌نه‌ ئه‌ستێره‌ك لجیهانا میدیا دا. لێ دیسان ئه‌و بخوه‌ باش دوزانن كو بێوژدانی و بێده‌نگیا وانه‌ ئه‌ڤ خه‌لكه‌ به‌له‌نگازكریه‌. ئه‌رێ گه‌لو ڤان میدیاكارا بو یه‌ك جارژی ژخوه‌ پرسیه‌ ئه‌ڤ ده‌زگه‌هێن وان یێن میدیا بپارێ كێ تێنه‌ فینانسكرن ( ته‌مویل ). مانه‌ هه‌ر ئه‌و پاره‌یه‌ ئه‌ڤ خه‌لكه‌ به‌له‌نگاز كری.
سه‌رئه‌نجام بباوه‌ریا باش خوه‌یا دكه‌ كو به‌خشین سیمایێ كومه‌لا كوله‌تی یه‌، تالانكه‌ر و بێ دادپه‌روه‌رایه‌. هه‌مبه‌ر ڤێ ئه‌گه‌ر ئه‌م ته‌ماشه‌ی كومه‌لێن دیموكرات و دادپه‌روه‌ر بكین ئه‌م نابینین كه‌سه‌ك لسه‌ر به‌خشینا بژیت، ئه‌م نابینین كه‌سه‌ك بانگه‌وازیا به‌خشینا بكه‌ت بو هه‌ڤوه‌لاتیێ خوه‌، چونكه‌ ل وه‌لاتێن دیموكراتی و دادپه‌روه‌ر جڤاك بو خوه‌ بئه‌رك دوزانیت ده‌ست گرتنا كه‌سێن ده‌ست كورت. ئه‌ڤ جوره‌ كاره‌ هاتیه‌ بسیسته‌مكرن ژبو پاراستنا نرخێ مروڤاتیا هه‌ر تاكه‌كه‌سی، ئانكو خوه‌دی ده‌ركه‌فتن ل كه‌سێن ژبه‌ر هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كێ پێویستی بهاریكاریێ هه‌بیت. ئه‌ز نابێژم به‌خشین بهه‌می جوره‌كی لوه‌لاتێن دیموكرات نینه، لێ ئه‌و به‌خشینا لده‌ف مه‌ هه‌ی ته‌نیا كوله‌تیه‌. ل وه‌لاتێن دیموكرات چه‌ند ره‌نگه‌ن به‌خشینێ هه‌نه‌. ده‌ما ئافاته‌ك مه‌زن بسه‌ر وه‌لاتی دا بێت، وه‌ك لافاوه‌ك، ئه‌ردهه‌ژه‌ك یانژی هه‌ر رویدانه‌كا خوه‌رستیا مه‌زنا زیانبه‌خش‌ خه‌لك بخوه‌ هه‌ستا به‌رپرسیاره‌تیا هه‌ڤوه‌لاتی بونێ دكه‌ لێ ئه‌و به‌خشینه‌ رێكخستی یه‌ كه‌سێ وه‌ردگره‌ بو خوه‌ بكێماسی نوزانه‌. به‌خشینه‌ك ژی هه‌یه‌ هنده‌ك كه‌س كومدكه‌ن ژبو وه‌لات و خه‌لكێ بده‌ستێ رێڤه‌به‌رێن خوه‌ هاتیه‌ به‌له‌نگازكرن وه‌ك وه‌لاتێ مه‌. هنده‌ك به‌خشینێن دن هه‌نه‌ ژبو پێشخستنا هنده‌ك لێكولنێن زانستی و جڤاكی بمه‌ره‌ما په‌یداكرنا چاره‌سه‌ریا ژبو هنده‌ك كێش و پرسا.
بكورتی و بكوردی تا بانگه‌وازیا به‌خشینێ د جڤاته‌كێ دا هه‌بیت ئه‌و جڤاته‌ك كوله‌یه‌.

‎لدور Malame

Check Also

نه‌كه‌ و بخو؟؟؟؟

د.شه‌عبان مزوری وه‌ك لده‌ف پرانیا مه‌ خه‌لكێ به‌هدینا ئه‌ڤ رسته‌ یانژی گوتنه‌ پر به‌لاڤ و …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.