چارەسەریا دیاردا گەندەلیێ چەند پێشنیارەک بۆ حکومەتا هەرێما کوردستانێ

poisddd

محمود محمد امین باشقالی*
گەندەلى دیاردەیەکا رێژەیە دناڤا هەمى حکومەتێن هەمى وەلاتێن جیهاێ دا یا هەى لێ ب رێژەیەکا جودا، ئەڤ دیاردە ل وەلاتەکى بۆ وەلاتەکێ دى یا جودایە و ل ئێک وەلات ل باژێرەکى بۆ باژێرەکێ دى یا جودایە، و ل ئێک باژێر ل دەزگەهەکێ میرى بۆ دەزگەهەکێ دى یا جودایە، و ل ئێک دەزگەه ل دەمەکى بۆ دەمەکێ دى یا جودایە، ژبەر کو ئەڤ دیاردە یا گرێدایە ب رەوشت و هەلسوکەوتێ کارمەندى. و چەندین هۆکار هەنە کاریگەرى هەیە لسەر رەوشتێ کارمەندى و دەرفەتێ بۆ کارمەندى خوش دکەن یان بەروڤاژى دەرفەتا گەندەلیێ ناهێلن بۆ کارمەندى.
گەلەک بەحسى ڤێ دیاردێ یێ هاتیە کرن و رەنگە رۆژانە چەندین بابەت یێن دهێنە بەلاڤ کرن و میزگرد و بەرنامە د کەنالێن میدى دا یێن لسەر ڤێ دیاردێ دهێنە سازدان، لەوما ئەز دێ بکورتى بەحسى تێگەهێ گەندەلیێ و هۆکارێن دروستبونا گەندەلیێ کەم و دێ پێتر داکوکیێ لسەر چارەسەکرنێ کەین.
بەنکا نێڤ دەولەتى و رێکخراوا شەفافیا نێڤ دەولەتى و پرانیا پسپوار دڤى بوارى دا درێکەفتینە لسەر تێگەهێ گەندەلیێ کو بریتیە ل ((بکارئینانا دەسەلاتا گشتى بۆ بەرژەوندیا کەسى)). ئەگەر ئەم ڤێ پێناسێ شلوڤە بکەین هەر کردارەکا کارمەند بکەت د ناڤ وەزیفێ دا بۆ بەرژەوەندیا خوە یا کەسى گەندەلیە، گەلەک ژ خەلکێ وەسا هزر دکەت کو بتنێ برنا پارا و بەرتیل واستە کارى گەندەلیىە، لێ دەمێ فەرمانبەر رێزێ ل دەمێ وەزیفێ نەگریت وەکو درەنگ هاتن و زوى دەرکەفتن کەندەلیە، دەمێ کارمەند ل ژورا خوە بەرێ خوە ددەتە تەلەفزیونێ یان بکار ئینانا نیت یان یاریکرن لسەر کۆمپیوتەرێ و کارێ هەڤ وەلاتیان جێبەجێنەکەت ئەڤەژى گەندەلیە، یان رێڤەبەر پێشوازیا مێهڤانێن خوە یێن تایبەت دکەت ئەو ژى گەندەلیێ. ئەڤ و ژبلى جۆرێن دى یێن گەندلیێ یێن بەرنیاس وەکو واستە کارى و مەحسوبیەت و بەرتیل وەرگرتن.
ئەگەر مە بڤێت چارەسەریا گەندەلیێ بکەین تڤیا ئێکەم جار ئەم هۆکارێن وێ یێن سەرەکى دیار بکەین، چونکە گەندەلى وەکو نەخوشیەکا توشى مرۆڤان دبیت نوژدار نکاریت چارەسەریا وێ نەخۆشیێ دیار بکەت ئەگەر هۆکارێن وێ نەزانیت. لدویڤ ئەو ڤەخویندنا من کرى بۆ بارو دۆخێ هەرێما کوردستانێ پێنچ هۆکارێن سەرەکى هەنە لپشت دروستبونا گەندەلیێ.
• هۆکارێن سیاسى:
هەر وەکو مە ل دەسپێکێ ئاماژە پێکرى گەندەلى دناڤ هەمى کومەلگەهاندا یا هەى لێ ب رێژەیەکا جودا، ل کۆمەلگەهەکێ دیموکراسى و ئازاد دیاردا گەندەلیێ گەلەک کێمترە ل کۆمەلگەهەکێ نەیێ دیموکراسى، ژبەر کو ل کۆمەلگەهێن دیموکراسى میدیایا ئازاد و دەزگەهێن جڤاکێ سڤیل هەنە، حکومەتا سێبەر هەیە، ئوپوسوزیونەکا راستەقینە هەیە، هەرسێ دەسەلاتێن یاسا دانانێ و دادى و جێبەجێکرنێ د ژێک جودانە کو ئەڤەژى کاریگەریەکا پۆزەتیف هەیە بۆ کێمکرنا دیاردا گەندەلیێ.
• هۆکارێن ئابورى:
نەبوونا دادوەریێ د دابەشکرنا سەروەت و سامانێن وەلاتى هۆکارە بۆ دروستبونا تەخەکا گەلەک دەولەمەند و دروستبونا تەخەکا گەلەک هەژار کو ئەڤەژى دبیتە سەدەم بۆ پێگیرى نەکرنا هاولاتیان (کارمەندا) ب جێبەجێکرنا ئارمانجێن حکومەتێ. ژئالیەکێ دى بارێ ئابورى یێ کارمەندى هۆکارەکێ سەرەکیە بۆ گەلەک کارمەندا بۆ وەرگرتنا بەرتیلى و تەزویرێ وهتد، لێ ئەڤە رامانا وێ چەندێ ناگەهینیت کو هەمى ئەو کارمەندێن بارێ وان یێ ئابورى یێ لاواز بیت د گەندەلن، گەلەک کارمەند بارێ وان یێ ئابورى یێ باشە و گەندەلیێ دکەت، کە واتا هندەک هۆکارێن دى ژى یێت هەین ژبلى هۆکارێن ئابۆرى ئەو ژى هۆکارێن جڤاکى.
• هۆکارێن جڤاکى:
داب و نەرێتێن کۆمەلگەهێ مە یێ کوردستانێ هۆکارەکێ سەرەکیە بۆ دروست بونا گەندەلیێ، ژبەر کو هەر کەسەکێ پلەیەکا بەرز هەبیت دناڤ حکومەتێ دا یان هەتا ئەگەر فەرمانبەرەکێ سادە ژى بیت، یا ژ خەلک و کەس و کارو هەڤال وبنەمالا وى ڤە هەر تشتەکێ وان بڤێت تڤیا بکەتن بۆ وان، ئەڤە و ژبلى پابەند بونەکا زۆر یا هندەک کارمەندا بۆ بنەمالێ و عەشیرەتێ و حیزبێ، ئەڤەژى وێ رامانێ دگەهینیت کو کارمەند دکەڤیتە بن کاریگەریا داب و نەریتێن کومەلایەتى و دبیتە سەدەم ژبۆى پێگیرى نەکرن ب رێنماو یاسایێن وەزیفێ. ژئالیەکێ دیڤە بیرو بۆچون و ئاین و هزرو را ژى کارتێکرنێ دکەنە سەر کارمەندى، چونکە گەلەک کارمەند یێن هەین بارێ وى یێ ئابورى یێ خرابە و دگەل هندێ ژى گەندەلیێ ناکەت چونکە ب دیتنا وى حەرامە یان شەرمە یان ئەخلاقێ وى رێکێ نادەتێ کو گەندەلیێ بکەت. لبەرامبەر ڤێ چەندێ ژى گەلەک کارمەند هەنە بارێ ئابورى یێ باشە و پەنایا خوە بۆ گەندەلیێ دبەت ژبەر کو سیستەمێ کومەلایەتى ئەخلاقى ئاینى لدەف وى یێ هەرفتیە.
• هۆکارێن ئیدارى:
دانەمەزراندنا کەسێ هەژى بۆ جهێ هەژى و راسپاردنا کەسێن نەیێن هەژى بۆ جێبەجێکرنا کارێن ل شیانێن وان مەزنتر هۆکارێ هەرە سەرەکیە بۆ دروست بوونا گەندەلیێ. و نەبوونا دیفچون و چاڤدێرى و لێپرسینێ کارمەندا هانددەت بۆ گەندەلیێ. ونەبونا دامکێ رێکخستنێ کو هەمى پەوەندیان لسەر هەر سێ ئاستێن ئیدارى دناڤ رێکخراوێ دا دیار دکەت و ئەرک و دەسلات و بەرپرسایەتیا هەر کارمەندەکى ژى دیار دکەت هوکارەکێ سەرەکیە بۆ دروستبونا گەندەلیێ.
• هۆکارێن یاسایى:
رەنگە بۆ هندەکا پێیا سەیر بیت دەمێ ئەم دبێژین هۆکارێن یاسایى هەنە بۆ دروستبونا گەندەلیێ، لێ دەمێ کو یاسا لسەر وان کەسا نەهێتە چەسپاندن ئەوێن گەندەلیێ دکەن و یاسایەک نەبیت بۆ دیارکرنا چارچۆڤێ گەندەلیێ یانکو دیار کرنا ئەو کردارێن دکەڤنە بن چارچۆڤێ گەندەلیێ، لڤێرە یاسا دبیتە هاندەرەک بۆ کارمەندا کو گەندەلیێ بکەن، لدویف پێزانێن من هەتا نهو هیچ کارمەندەک ب توهمەتا گەندەلیێ نەهاتیە زیندانى کرن. ئەڤەو ژئالیەکێ دیڤە گەلەک یاسا هەنە پێتر ژ رامانەکێ لێدچیت و کارمەند لدویڤ بەرژەوەندیا خوە یا کەسى بکار دئینیت.
دەربارەى چارەسەریا گەندەلیێ، پێدڤیە لسەر حکومەتا هەرێما کوردستانێ پلانەکا ستراتیژى دابرێژیت بۆ چارەسەر کرنا ڤێ دیاردێ، و بڤى رەنگێ خوارێ:
1- بەریا هەر تشتەکى پێدڤیە کونگرەیەک بهێتە سازکرن ب چاڤدێریا وەزارەتا خواندنا بلند و ڤەکۆلینێن زاستى و دڤێ کونگرێ دا تەڤایا زانینگەهێن عیراقێ و زانینگەهێن وەلاتێن پێشکەفتى وبتایبەتى وەلاتێ (دانمارک، نیوزلندا، سنغافورە، فنلندا، سوید) بهێنە داخازکرن –چونکە پاقژترین وەلاتن ل گەندەلیێ د جیهانێ دا ل سالا 2010 لدویف راپۆرتا رێکخراوا شەفافیەتا نێڤ دەولەتى- بۆ ئەنجامدانا ڤەکۆلینا لسەر تێگەهێ گەندەلیێ و هوکارێن دروستبونێ و چارەسەرى، و بتایبەتى ئەڤ پسپورە بهێنە داخازکرن (یاسا، رامیارى، کومەلایەتى، ئیدارە، ئابورى) بۆ دیارکرنا هۆکارێن گەندەلیێ لدویڤ ڤان پێنچ تەورا و دیار کرنا کاریگەریا گەندەلیێ لسەر لایەنێن یاسایى و رامیاری و کومەلایەتى و ئیدارى وئابورى یێن جڤاکى.
2- ئەنجامێن ڤێ کونگرێ بهێنە هنارتن بۆ پەرلەمانێ کوردستانێ بۆ دیارکرنا چارچۆڤێ گەندەلیێ و دانانا یاسایەکێ و دارشتنا پلانەکا ستراتیژى کو دیراسەتا هەمى لایەنەکى بکەت.
3- ژێک جودا کرنا هەر سێ دەسەلاتا، دەسەلاتا یاسا دانانێ و دادى وجێبەجێکرنێ.
4- ژێک جودا کرنا حزب و حوکومەتێ.
5- دەرئێخستنا یاسایەکێ بۆ کارئاسانى کرنا کارێ دەزگەهێن راگەهاندنێ و جڤاکێ سڤیل بۆ کومکرنا زانیاریا لسەر گەندەل کارا.
6- دامکێ رێکخستنێ بهێتە دیارکرن و کارپێکرن.
7- دامەزراندن لسەر بنەمایێن زاستى بیت و دور ژ پەیوەندیێن کەسى.
8- بکار ئینانا گوتارا ئاینى بۆ حەرام کرنا هەمى جۆرێن گەندەلیێ.
9- سزادان و زیندانیکرنا گەندەل کارا.
10- بەلاڤکرنا کردارێن گەندەل کارا د رۆژنامەیێن فەرمى دا.
خالا هەرە گرنک بۆ چارەسەرکرنا گەندەلیێ پشتەڤانیا دەسەلاتا سیاسیە بۆ چارەسەریێ، چونکە هەتا نهو هەر فەرمانبەرەکى بتایبەتى یێن پلە بەرز دناڤ حکومەتا هەرێمێ دا پشتەڤانیا هەى ژلایێ ئێک یان پێتر ژ بەرپرسەکێ بالا دەست دناڤ سەرکردایەتیا سیاسیدا، و هەر ئەڤە بویە سەدەم ژبۆى کو ڤەکۆلین و سزادان دگەل کەسى نەهاتیە کرن. پێدڤیە لسەر ئاستێ سەرکردایەتیا هەردوو پارتێن دەسلاتدار بڕیارەک دەرکەڤیت کو پشتگیریا گەندەل کارا نەهێتە کرن دناڤ حکومەتێ دا، چونکە دەمێ کارمەند/ رێڤەبەر/ رێڤەبەرێ گشتى/ وەزیر دزانیت کو پشتگیریا وى ژ لایێ پارتا وى ڤە ناهێتە کرن دەمێ گەندەلیێ دکەت، ئەو دێ خوە ژ گەندەلیێ دەتە پاش. و گەندەلى ناهێتە چارەسەر کرن ئەگەر هەمى کارمەند ل هەمى ئاستێن حکومەتێ وەکو ئێک نەهێنە حساب کرن، ئانکو ب رامانەکا دى پێدڤیە دیفچون و ڤەکۆلین دگەل هەمى فەرمانبەرا ل پاکشکەرى بگرە هەتا سەرۆک وەزیران بهێتە کرن و بهێنە سزادان.
• ماستەر ل بوارى کارگێرى کار

‎لدور مالا مه‌

Check Also

گه‌نده‌لی = وێرانكرن

ردوان گولی سوید گومان تێدا نینه‌ كو گه‌نده‌لی ب هه‌می ره‌نگ و تایێت خوه‌ڤه‌ ئه‌ڤروكه‌ …

اترك تعليقاً

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.