داعش سه‌ره‌تا هه‌رفاندنا خه‌ونا ئیمبراتوریا ئه‌ردوغانه‌

د. شه‌عبان مزوری
١٤ ساله‌ ژ ده‌ستهه‌لاتداریا ئه‌كه‌پێ ل توركیا د گه‌له‌ك قوناغاندا ده‌رباسبو ، ل ده‌ستپێكا ده‌ستهه‌لاداریا خوه‌ ئه‌كه‌پێ دخواست وه‌ك بوچونه‌ك تازه‌ ئیسلاما سیاسی شانی خه‌لكێ بده‌ و بتایبه‌تی جیهانا روژئاڤا، هه‌روه‌سا گه‌شا ئابوری ل توركیا بره‌نگه‌ك گشتی وه‌ك سه‌ركه‌فتنه‌ك بو ڤێ ئیسلاما سیاسی دخواست نیشان بده‌ت، ته‌وه‌را سێیه‌مین كو ئه‌ردوغان و ئه‌كه‌پێ لسه‌ر كاردكر سه‌ركێشیا جیهانا ئیسلاما عه‌ره‌بی و سوننی بكه‌ت.
ئه‌ز دێ هه‌ولده‌م بكورتی لسه‌ر ڤان هه‌ر سێ ته‌وه‌رێن سه‌ره‌كی یێن ئه‌كه‌پێ ببوچونا من راوه‌ستم.

پشتی ڤه‌كێشانا ‌ئێكه‌تیا سوڤیه‌ت ژ ئه‌فغانستانێ ژماره‌ك زۆر ژ وان كه‌سێن ده‌زگه‌هێن پاراستنێ یێن ئه‌مریكا و پرانیا وه‌لاتێن ناتۆ و روژئاڤا، هه‌روه‌سا جیهانا ئیسلامی بپارێن وه‌لاتێن كه‌نداڤێ په‌روه‌رده‌كرین ژبو شه‌رێ لدژی سوڤیه‌ت ل ئه‌فغانستان بون گه‌فه‌ك مه‌زن لسه‌ر ئه‌وله‌كاریا وان وه‌لاتا، هنده‌ك جار ئه‌ڤ گه‌فه‌ مه‌زندبو و هنده‌ك جار بچوك دبو. بخورتبونا ئیسلامیا ل توركیا لداوین ده‌هسالا سه‌دسالا ده‌رباسبوی هنده‌ك ناڤه‌ندێن بریارێ ل ئه‌مریكا و ئه‌وروپا بو خوه‌ ئه‌ڤ ئیسلاما توركی وه‌ك رێكه‌ چاره‌ دیت ژبو هه‌مبه‌ر بونا ئیسلاما رادیكالا سوننی ل روژهه‌لاتا ناڤین كو به‌رهه‌مێ په‌روه‌ردا وان بخوه‌ بو. له‌وما گه‌له‌ك پالپشتیا خوه‌ بو هێزێن ئیسلامی كر، ڤان ناڤه‌ندا ژ پالپشتیا نه‌جمه‌ددین ئه‌ربه‌كان لدوماهیا سه‌دسالا ده‌رباسبوی هه‌یا هاتنا ئاكه‌پێ بو سه‌رده‌ستهه‌لاتێ وه‌ك هێزه‌ك بێ به‌ڤل ل تروكیا سالا ٢٠٠٢. ئه‌و ناڤه‌ندێن بریارێ به‌ردوام بون ژ به‌ره‌ڤانیا ئه‌كه‌پێ و ئه‌ردوغان، دپرانیا هه‌لكه‌فتنێن نێڤنه‌ته‌وی بوهایه‌ك پر مه‌ستر ژ كه‌ڤلێ ئه‌ردوغان و ئه‌كه‌پێ ددان وان. ڵێ بهاتنا ئه‌كه‌پێ بو سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ به‌ره‌ڤاژی هندێ ئه‌ڤ هێزێن رادیكالێن سوننی گه‌له‌ك ب ره‌نگه‌ك نه‌شرین و دور ژ هه‌می ره‌وشتا دژی وه‌لاتێ روژئاڤا بكار ئینان. بهاتنا ئه‌ردوغان بو ناڤ ده‌ستهه‌لاتێ توركیا بو همبێزا سه‌له‌فی و رادیكالێن سوننی ل جیهانێ، مزگه‌فت پرتر لێهاتن ل ئه‌وروپا، رێخوه‌شكرن ژ تێروریستێن ئیسلامی كو بكه‌ڤنه‌ ئه‌وروپا. موخابن هه‌یا هاتنا داعش تازه‌ پرانیا ناڤه‌ندێن بریارێ ل ئه‌وروپا و ئه‌مریكا زانین كو توركیا ئه‌كه‌پێ و ئه‌ردوغان سه‌ركێشیا ته‌رورا سوننی دكه‌ت ل جیهانێ، لێ بو ده‌ستێ بن به‌ری. توركیا بو ترانزیت و وارێ په‌روه‌ردێ بو سوننیێن رادیكال ژبو تێكدانا ئه‌وله‌كاریا روژهه‌لاتا ناڤین و ئه‌وروپا. لهه‌ر درا دنیایێ ل ته‌روریستێن سوننه‌ ته‌نگبه‌، ئیسته‌مبول ده‌رگه‌هێن خوه‌ بو ڤه‌دكه‌. بكورتی ئه‌ردوغان و ئه‌كه‌پێ توركیا ژ نمونا ئیسلاما میانره‌و كره‌ بنگه‌هێ ئیسلاما رادیكال و تروریست.
گه‌شا ئابوری ل توركیا ئه‌كه‌پێ و ئه‌ردوغان دخواست بو خوه‌ ڤه‌گه‌رینه‌، وه‌ك سه‌ركه‌فتنه‌ك بو پولیتیكا ئابوری یا ئه‌كه‌پێ. لێ ڤی بابه‌تی گه‌له‌ك تایبه‌تمه‌ندی هه‌یه‌. ئالێ ئابوری ل توركیا گرێدای چه‌ند ستونا یه‌.
یه‌كه‌مین ئه‌گه‌ر هه‌لوه‌شاندنا سوڤیه‌ت بازاره‌ك مه‌زن و بێ كونترۆل و به‌ڤل بو توركا ڤه‌كر، ب سه‌دا هه‌زارا ده‌رفه‌تێن كاری په‌یدابون، سال بۆ سالێ و تایبه‌تی ئه‌و وه‌لاتێن كو ژێرا دگوتن تورك زه‌مان ب شێوه‌ك بێ نمونه‌ كه‌فتنه‌ به‌ر كونترۆلكرنا توركیا. تێكه‌لیێن ئابوری ژ ١٠٠ملیار دۆلارا ده‌رباسبون.
دووه‌مین ئه‌گه‌ر، شه‌رێ كه‌نداڤێ یێ١٩٩١ ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌ لدژی عیراقێ و ئێمبارگویا لسه‌ر عیراقێ بو ئه‌گه‌را هندێ كو توركیا سالانه‌ ملیارا دۆلارا بده‌ست بینیت درێكا كارێ خوه‌یێ قاچاغچیاتیێدا.
سێیه‌مین ئه‌گه‌ر ئیمبارگویا لسه‌ر ئیرانێ پاراه‌ شوشتن، نه‌فت، گاز و ئانینا كالێن قه‌ده‌غه‌ بو ناف ئیرانێ بو ئه‌گه‌را بده‌ست ئینانا ملیارا دۆلارا بو ده‌ستهه‌لاتداریا توركی.
چواره‌مین ئه‌گه‌را گه‌شه‌دانا ئابوری ل توركیا خورتبونا ئابوریا ئه‌وروپا ل پێنج سالێن داوی ژ سه‌دسالا رابوری و تایبه‌تی كه‌رتێ توریسمێ. ئه‌گه‌ر ئه‌م ڤه‌گه‌رن بو ستاتیسكا گه‌شت و گوزارا توركی ئه‌ڤ چه‌نده‌ به‌رچاڤه‌.
پێنجه‌مین شه‌رێ ناڤخوه‌یێ ل سوریێ، ئه‌گه‌ر ئه‌م ڤه‌گه‌رین بو ده‌ستپێكا كێشا سوری ل سالا ٢٠١١ دێ باشبینین چه‌وانی توركیا هه‌می هه‌ولێن خوه ‌ددان كو ره‌وشا حه‌له‌ب ئالوزبه‌ و شه‌ر لور ده‌ركه‌ڤه‌، دبه‌ هنده‌ك بێژن چما حه‌له‌ب، حه‌له‌ب ماسترین باژارێ پیشه‌سازی یه‌ ل سوریێ، تایبه‌ت پیشه‌سازیا جه‌وی( قوماش ) سوریا هه‌ڤریكه‌ك مه‌زن بو توركیا ل بازا عیراقێ، ئه‌م هه‌می دزانین كو به‌ری شه‌رێ سوری پرانیا كه‌ل و په‌لا تایبه‌تی جل و به‌رگ ل باكور و روژئاڤایێ عیراقێ سوری بون، بكه‌فتناشه‌ری بو ناڤا حه‌له‌ب و گروپێن سه‌ر بتوركی هه‌ر چ ژده‌ستی هات ئاگر به‌ردان ناڤه‌ندێن پیشه‌سازی و تی ئێن تی دكرن. توركیا سودمه‌ندترین وه‌لات بو ژ شه‌رێ سوری، شوینا هه‌یا ده‌مه‌كی سوریا به‌ڤل بو، ئه‌ڤرو بویه‌ بازار.بملیارا دۆلار ژ ده‌وله‌مه‌ندێن كه‌نداڤێ كه‌فتن توركی ژبو پشگیریا ئه‌وا ژێرا دبێژن شوره‌شا سوری.

شه‌شه‌مین سه‌رچاوێ ئابوری داعشه‌. بكونترولكرنا داعش به‌شه‌ك مه‌زن ژ خاكا عیراقێ و سوریێ و تایبه‌ت هه‌رێمێن پترولی ده‌رفه‌تا كونترلكرنا به‌شه‌ك ژ نه‌فتا عیراقێ و سوریێ راسته‌و خوه‌ كه‌فته‌ ده‌ستێ ئه‌ردوغان و ده‌سته‌كا وی، ژڤێ بازارێ توركیا بملیارا دولار قه‌زه‌نج كرن.
ڵێ پشتی چاره‌سه‌ركرنا هه‌ر پرسه‌ك ژڤان ده‌ربه‌ك مه‌زن ل ئابوریا توركیا دكه‌ڤیت و قه‌یرانا ناڤ خوه‌ دێ مه‌زن بیت، به‌شه‌ك ژ ڤان ئه‌گه‌را ژخوه‌ نه‌ماینه‌ و به‌شه‌ك دن به‌ره‌ڤ نه‌مانێ نه‌ و لڤێره‌ نه‌مانا خه‌ونا ئه‌ردوخان لگه‌ل شاگردێن ویه‌، وه‌ك داعش هه‌یا دگه‌هیته‌ ماعش.

د ته‌وه‌رێ سه‌ركێشا جیهانا سوننی، ل ده‌ستپێكێ كاری تاراده‌ك مه‌زن گه‌له‌ك خه‌لكی بخاپینه‌ كو پشگرێ فله‌ستینه‌، هه‌روه‌سا وه‌لاتێن كه‌نداڤێ هه‌مبه‌ر  ئیرانێ بپارێزه‌، دخواست نیشا بده‌ت ب سه‌ركێشیا وی جیهانا سوننی دكارن سنوره‌ك بو ئیرانا شیعی دانیت، لێ پشتی ئاشكرا بونا تێكه‌لیێن قه‌چاغچیاتیا وی دگه‌ل ئیرانێ وه‌رهه‌سا هوستی خواریا وی هه‌مبه‌ر ئیسرائیل و روسیا، ئه‌ڤ كارته‌ژی ژ ده‌ست دایه‌.

‎لدور Malame

Check Also

كێشه‌ نه‌ كورده‌، كوردبونه

شه‌عبان مزوری هه‌ر مروڤه‌ك لسه‌ر رویێ زه‌مینی هه‌لگرێ هنده‌ك ناسنامایه‌، واته‌ مروڤ تێ ناسین لناڤا …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.