نه‌بو وه‌لاتێ ئازاد و هاولاتیێ زیندانكری

د. شه‌عبان مزوری

دڤان هه‌یامان دوباره‌ تایا راگه‌هاندنا سه‌رخوه‌بونا باشورێ كوردستانێ شاریایه‌، هه‌ر هنده‌ك بو خوه‌ تشته‌كی دبێژن لسه‌ر ڤێ پرسێ. هنده‌ك باوه‌ردكه‌ن نێزیكه‌ و هه‌مادبه‌ ئه‌ڤ شه‌ڤه‌ یان شه‌ڤه‌ك دن، هنده‌ك دبێژن خوه‌زی مه‌ ده‌وله‌ته‌ك راگه‌هاندبا هه‌ما گرنگ نینه‌ لسه‌ر چه‌ن كیلومه‌ترا بیاڤێ وێ بیت، به‌شه‌ك ژی دبێژیث ته‌نها ژبو بازار پێكرنێ یه‌.
قه‌یران و پرسا سه‌رخوه‌بونێ
پرسا سه‌رخوه‌بونا باشورێ وه‌لات وه‌ك ئه‌م هه‌می دزانین بقه‌یرانا سیاسیرا هاتیه‌ روژه‌ڤێ. بێ دادپه‌روه‌ری و تالانیا ده‌ستهه‌لاتداران ده‌نگه‌كێ به‌رز و زۆر ئانی گۆرێ ل باشورێ وه‌لات. هه‌لبژارتنێن هاڤینا ٢٠٠٩ نامه‌ك پر توند دا هه‌ردو پارتێن ده‌ستهه‌لاتدار و بون ئه‌گه‌را په‌یبونا ئوپوزسیونه‌كا تا رادده‌ك كارا و كاری گه‌له‌ك پرسێن جڤاكی و میری بینته‌ سه‌ر مێزا گه‌نگه‌شێ. به‌رزترین پلا ڤێ نه‌رازیبونێ خوه‌پیشاندانێن ١٧ شوباتێ بون. له‌وما ئه‌م كه‌سێن خه‌لكێ باشورێ كوردستانێ و هه‌روه‌سا ئه‌و كه‌سێن ژ پارچێن دن یێن وه‌لات كو سیاسه‌تا باشور دشوپینن باش دزانین كو ئه‌ڤ پرسا راگه‌هاندنا سه‌رخوه‌بونێ ب وان خوه‌پیشاندانان را هات ژبو رویێ خلكی ژ كوشتنا خوه‌ پیشانده‌ران بده‌نه‌ لایه‌ك دن و بێژن ئه‌ڤرو پرسێن گرنگ لپێشیا مه‌نه‌، نابیت ئه‌م خوه‌ بكارێن بچوك مژولكین، گرنگه‌ ئه‌م هه‌می یه‌ك ده‌نگ بین ژبو وه‌لاته‌ك سه‌ربخوه‌. هه‌ر وێ ده‌مێ هنده‌ك هه‌بون بێ شه‌رمانه‌ دگوتن ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ ره‌وشا ل سلێمانیێ نه‌با سه‌رخوه‌بون دا ل نه‌ورۆزا ٢٠١١ ئێته‌ راگه‌هاندن. ئه‌ڤ ته‌ڤنه‌ به‌رده‌وام بو هه‌یا رۆژا ئه‌ڤرۆ، هه‌رده‌ما قه‌یرانه‌ك هاته‌ پێش، هه‌ر ده‌ما تالانی و فروتنا وه‌لات بده‌ستێ ده‌ستهه‌لاتداران كه‌فته‌ رۆژه‌ڤێ، دێ جاره‌ك دن بابه‌تێ سه‌رخوه‌بونا باشورێ وه‌لات گه‌رم بیت ژ لایێ تالانكه‌رانڤه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ڤا سه‌ر‌ی هه‌می بو من نه‌ پرسه‌ك گرنگه‌. چونكی بێ رومه‌تترین پرس بڤی شێوه‌ی هه‌لس و كه‌وت لگه‌ل نایێت كرن.
ژ كۆلۆنیالیسمێ به‌ره‌ف ناتسۆنالیسمێ؟
ده‌ما ئه‌م وه‌ك هاولاتیێن ئاسایێ باسا پرسا سه‌رخوه‌بونا به‌شه‌ك یان هه‌می وه‌لات كرن دڤێت ئه‌م یه‌كه‌مین تشت پرس بكه‌ین كانێ ئه‌و سه‌رخوه‌بون دێ چگهوریت دژیانا مه‌دا به‌ره‌ف باشتر.
وه‌ك ئه‌م ژ مێژویێ دزانین پرانیا وه‌لاتێن ئاسیا، ئه‌فریقا و ئه‌مریكا لاتینی كۆلۆنیێت ئه‌وروپا بون، خه‌لكێن وان لبن ناڤێ سه‌رخوه‌بونێ، كه‌رامه‌تێ، دادپه‌روه‌ریێ، مال و ملكێ مه‌ ژبو مه‌، نه‌ بو كۆلۆنیالیسمێ، بژیت ئازادی، بژیت نه‌ته‌وا مه‌، بژیت رێبه‌ر و سه‌روكێن مه‌، به‌ره‌ف به‌رخوه‌دان و دژاتیا كۆلۆنیالیستا رابون. هنده‌ك وه‌لاتا بده‌ها سالا، به‌شه‌ك دن پتر ژ سه‌د سالا به‌رخوه‌دان كر، بگرنژین خوه‌ ددا كوشتن، بتلیلی ب سه‌ر سێدارا دكه‌ت، بشاهی و گرسه‌یێ شه‌هیدێن خوه‌ به‌ره‌ف گورستانا دبرن، هزارا هوزان، ستران، سه‌رهاتی، رومان و وێنه‌ ب قه‌هره‌مانیا به‌رخوه‌دانا خوه‌ ڤه‌هاندن.
به‌شه‌ك هه‌رێ مه‌زن ژ وان نه‌ته‌وا یان گه‌لا گه‌هشتن سه‌رخوه‌بونا خوه‌، هه‌رچه‌نده‌ هنده‌ك ژوان هه‌تا ئه‌ڤرۆ هه‌ر زمانێ ئه‌وێن ژێرا دگوت داگیركه‌ر بكارتینه‌. ئه‌زمونا ڤان وه‌لاتا هه‌میا بێ جودایێ نیشاندا كو هه‌بونا ده‌وله‌تا ناسیۆنالیستی بهیچ ره‌نگه‌كه‌كی نكاره‌ ببیته‌ ئه‌گه‌را سه‌ره‌كیا پێشڤه‌چونا وه‌لاته‌ك یان نه‌ته‌وه‌كێ، دبه‌ بو ده‌مه‌ك كورت هنده‌ك پێشڤه‌چونێن ده‌ره‌و ده‌ركه‌ڤن یانژی دواره‌كیدا و پرسه‌كێدا پێشكه‌ڤه‌، لێ دیسان بو ده‌مه‌ك كورت چونكی ئالوزی هند زۆرن ئێدی سه‌رئه‌نجام كوریا باكوره‌ یانژی میرنشینێن كه‌نداڤێ فارسینه‌.
تێ بیرا من ده‌ما ئه‌م خوه‌نده‌ڤانل قوتابخانێ ل سالێن ده‌ها هه‌فتێ و هه‌شتێ ژ سه‌دسالا داوی د پرانیا قوناغێن خوه‌ندنێ بابه‌تێن جورا و جور هه‌بون ل سه‌ر سه‌رهه‌لدان، به‌رخوه‌دان، قه‌هره‌مانی، رولێن كه‌سایه‌تیا، رولێن پارتیا. باوه‌ر ناكه‌م روژه‌ك ده‌رباس با و دته‌له‌ڤزیونێ، رادیو، گۆڤار یان روژنامادا بابه‌ته‌ك لسه‌ر قه‌هره‌مانی یا عیراقیا لدژ ئنگلیزا یان توركا، یان قه‌هره‌مانیێن وه‌لاته‌كێ دن یێ عه‌ره‌ب لدژ كۆلۆنیالیستان، ده‌نگ و باس بێی بروسكێن پیروزباهیا لسه‌ركرده‌ و رێبه‌ران چمری چساخ ده‌رباس نه‌دبون. پشتی من وه‌لات هێلای بو من زور تشت زه‌لال بون. دبا هنده‌ك پرس كو بو من گرنگن بو هنده‌كا نه‌ پرس بیت، دیسان من رێز بو وان هه‌یه‌.
جه‌ژن و پشودان سیمایێ ئازادیێ
یه‌ك ژ كارێن هه‌رێن بالكێش جه‌ژن و پشودان لڤان وه‌لاتا. گومان نینه‌ بگشتی ئه‌ڤ وه‌لاته‌ پشتی سه‌رخوه‌بونێ د ره‌وشه‌ك هه‌ر خراب دژین ژهه‌می ئالیه‌كیڤه‌،نه‌بونا مافێ مروڤ، ئابوریه‌ك لاواز، نه‌بونا ژێرخانه‌كا ساخله‌م، نه‌خوێنده‌واری، نه‌ بونا پیشه‌سازی، نه‌بونا ژێرخانه‌ك ته‌ندوروستی، كه‌رتێ كشت و كالی بگشتی سه‌ره‌تایێ، نه‌بونا هه‌ستا به‌رپرسیاریێ لده‌ف تاكه‌ كه‌سی. هه‌لبه‌ت ڤان گرفتاریا هه‌مویان ئه‌گه‌رێن خوه‌ هه‌نه‌، لێ بدیتنا من ئه‌و كه‌سێن لبن ناڤێ سه‌رخوه‌بونێ و ئازادی ژ كۆلۆنیالیستان پشتی سه‌رخوه‌بونا وه‌لاتی یه‌ك ژڤان پرسان چاره‌سه‌ر نه‌كرن به‌لكو به‌ره‌ڤاژی هندێ رۆژ بو رۆژێ ئه‌ڤ گرفتاریه‌ گه‌وره‌تر بون و چاره‌سه‌ریا وان ئالوزتر لێهات.
دده‌مه‌كی كو دڤێت سه‌ركردێن ڤان وه‌لاتا نه‌خشه‌ و پلانێن جوان دارشتبان ژبو پێشڤه‌چونا كۆمه‌لگه‌هێ و نیشتیمانی بره‌نگه‌ك گشتی، به‌لاڤكرنا گیانه‌كێ كاركه‌ری لناڤ هاووه‌لاتیاندا، به‌رێ خه‌لكێ دان ته‌مبه‌لیێ، خه‌لكێ خوه‌ مژویل كرن ب قه‌هره‌مانیێن رێبه‌ر و سه‌روكێن خوه‌، به‌رخوه‌دان و شه‌هیدێن خوه‌، شوینا پشودانا كێم ژبو كار زۆرتر بیت، ئه‌م دبینین كو لڤان وه‌لاتان پشودان و چه‌ژن یێن فه‌رمی چه‌ند به‌رابه‌ری وه‌لاتێن وان ژێرا دگوت داگیركه‌ر. هه‌ر ژ دایكبونا رێبه‌ر و پارتێن وا هه‌یا دگه‌هیته‌ هه‌می نفشێ بنه‌مالا وا، شوینا كار بیته‌ وه‌لات ئاڤاكرن، كارێ خه‌لكێ كره‌ به‌ژن و بالێ رێبه‌ری. لڤان وه‌لاتا رێبه‌رێن وان هه‌رده‌م باسا كه‌رتێ په‌روه‌ردێ یێ نمونه‌یێ دكه‌ن لێ زاروكێن خوه‌ دشینن وه‌لاتێن دن بو خواندنێ، باسا سه‌ركه‌فتنێن كه‌رتێ ته‌ندوروستیێ دكه‌ن لێ بێشه‌رمانه‌ ژبو سه‌رئێشه‌كێ به‌رێ خوه‌ ددن وه‌لاته‌ك دن، باسا كه‌رتێ كشت و كالی دكه‌ن لێ دانه‌كێ وان یێ خوارنێ بشانازی دبێژن به‌رهه‌مێ چه‌ند وه‌لاتایه‌، كوچك و دیوانخانێن وان به‌رهه‌مێ موهه‌ندسێن هه‌رن ژیرن ل جیهانێ كو یه‌ك ژوه‌لاتێ رێبه‌ری نینه‌، ناڤمالی، جل و به‌رگ و هتد، هه‌را چاك لمالا رێبه‌ریه‌، لێ تشته‌ك به‌رهه‌مێ وه‌لاتێ رێبه‌رێ زانا نینه‌.
رێبه‌ر نه‌ شاش دبه‌ و نه‌ دره‌وا دكه‌
سیمایه‌ك دن ژ ڤان رێڤه‌به‌ریا، رێبه‌ر شاش نابه‌ و هه‌ر گوتنه‌ك وی دڤێت زانا و شاره‌زا هه‌بن ژبو ته‌فسیر كه‌ن چونكی هاولاتی دئاسته‌ك هند نزمدایه‌ كو پر زۆره‌ گوتنێت رێبه‌ری تێ بگه‌هیت، له‌وما ئه‌م دبینین پشتی هه‌ر ئاخفتنه‌كا رێبه‌ری ل كوچكێ یان لسه‌ر به‌ربانكه‌كی دێ بیته‌ مژا هه‌را گه‌رما راگه‌هاندنێ و بسه‌دا رونكرن، شروڤه‌ و وتار تێن نڤیسین ژبو خه‌لك هنده‌ك ژ مه‌ره‌ما رێبه‌ری تێبگه‌هیت، دیسا ژی شێورمه‌ندێن رێبه‌ری دێ بێژن ملله‌ت نه‌ دئاستێ تێگه‌شتنا رێبره‌ی دایه‌.
رێبه‌ر شاشیا ناكه‌ت لێ خه‌لك شاش راهنه‌مایی و نه‌خشێن رێبه‌ری جێ بجێ دكه‌ت، هاولاتی بویه‌ بارگران یه‌ك مه‌زن لسه‌ر رێبه‌ری. هندی دبینی رێبه‌ر ل هه‌می جهایه‌. ل نه‌خوشخانێ ژ دوكتوری بسپورتره‌. لخواندنگه‌هێ خوه‌دی تێزه‌ك په‌روه‌ردا تایبه‌ته‌ لێ مامۆستا تێ ناگه‌هیت. لرێك و پرا موهه‌ندسه‌ك بێ به‌ڤله‌. ل ئابوری خوه‌دی زانینه‌ك نویه‌ كو هه‌می جیهان پێڤه‌ مه‌حتل بویه‌ و ئابورناس مژیلێ وینه‌. لكشت و كالی هه‌می ژیانا خوه‌ رێبه‌ری گوری جوتیارا كریه‌، لێ ئه‌گه‌ر جوتیار نه‌زانیت هه‌یا ئه‌ڤرۆ ئاڤدانێ بكه‌ت گوننه‌ها رێبه‌ری چییه‌. ئاڤادانكرن ژ خوه‌ بسپوریا هه‌را سه‌ره‌كیا رێبه‌ریه‌، پیشه‌سازی خه‌ما هه‌را مه‌زنا رێبه‌ریه‌، لێ ده‌ما كه‌س نه‌بیت بزانیت لسه‌ر فابریكا كاركه‌ت رێبه‌ری چ تاوان هه‌یه‌. پێویستناكه‌ت ئه‌م باسا كه‌رثه‌ پارستن و به‌رڤانیا وه‌لاتی بكه‌ین چونكی رێبه‌ر عه‌مێ گوزێیه‌، ماسترین جه‌نه‌راله‌ بلا خواندنا وی نه‌به‌، هه‌می تشت نه‌ بخواندنێ یه‌.
رێبه‌رن بێ جێگر
خاله‌ك دن هه‌ڤپشك دناڤبه‌را ڤان وه‌لاتادا ژ ئه‌مریكا لاتینی هه‌یا ئاسیا هه‌می سه‌روك و رێبه‌ر بێ جێگرن، نوینه‌ر و خوه‌شتڤی تری كه‌سێن خوه‌دێ داین ئه‌ون، هه‌ر تشته‌كێ هه‌ی هندی لاواز ژی بیت ده‌وله‌تسه‌رێ ڕ‌ێبه‌ریه‌. خوه‌ندن، ته‌ندوروستی، رێك و بان، كه‌نی، گری، ئاڤ، نان، هه‌وا، باران به‌فر، گه‌رما و سه‌رما هتد، هه‌می ژكه‌ره‌ما سه‌روك و رێبه‌رێ بێ جێگره‌. له‌وما كه‌سه‌ك خوه‌دی ڤان و ب سه‌دا ده‌ستهه‌لات و ده‌ست كه‌فتی به‌ كی دێ رێ ده‌ت خوه‌ باسا جه‌نابێ وی بخرابی بكه‌ت، خوه‌دێ دێ خفسێ لێ كه‌ت، له‌وما ده‌ما یه‌ك ژ ره‌ڤێ ده‌ردكه‌ڤه‌ پرانیا خه‌لكێ دار و به‌را تێ وه‌ردكه‌. خه‌لكێ ره‌به‌ن ناخوازه‌ ژ به‌هه‌شتێ بێپاربه‌. چونكی به‌هه‌شت و جه‌هنه‌م ژی دده‌ستێ رێبه‌رێ خوه‌شتڤیێ خوه‌دێدایه‌، ئه‌گه‌ر خوه‌دێ بخوه‌ژی شاشبو و گوته‌ ئیزراهیلی روحا بكێشه‌، وه‌لات هه‌می دكه‌ڤیته‌ شینیێ و دكه‌ڤیته‌ سه‌رچوكا، هاولاتی لال، كه‌ر و گێژ دبن، رێ لێ وندا دبن چونكی رێبه‌ر نه‌ما، لێ زۆر ناكێشه‌ كورێ رێبه‌ری كو خه‌لك هه‌یا دوهی په‌روه‌رده‌كربو بێی بابێ وی نابه‌، دبیته‌ جێگره‌ك هه‌ر سه‌ركه‌فتی و ژ نیشكه‌كێڤه‌ ئه‌وا به‌رێ هه‌می دبیته‌ دره‌و. هه‌می هاولاتی دبنه‌ قه‌رزدارێ كورێ بابێ بێجێگر هه‌یا به‌ری خوله‌كه‌كێ و بو خه‌لكێ ده‌ردكه‌ڤه‌ كو ئه‌و هه‌می سه‌ركه‌فتن به‌رهه‌مێ كوری نه‌، نه‌ بابێ له‌وما دڤێت خزمه‌تا كوری باشتر بێكرن، ئه‌گه‌ر خه‌لكێ ترسا جه‌هنه‌مێ لدونیا دی هه‌با، ئه‌ڤرو دترسن كورێ بابێ بێجێگر لسه‌ر دونیایێ وان ب ئاگرێ جه‌هنه‌مێ بسوژیت.
هاولاتی، مافێ مروڤ و دیموكراسی
ژ سیمایێ دنێ هه‌ڤپشكێ ڤان وه‌لاتا قوناغێن هه‌ستیارن كو ملله‌ت تێدا ده‌رباس دبه‌. ده‌ما پرسا مافێ مروڤ تێ گفتوگو كرن، رێبه‌ر دبێژه‌ ئازادیا لای مه‌هه‌یه‌ ل چ وه‌لاتان نینه‌، هه‌می گوتن به‌شه‌كه‌ ژ موئامه‌را لسه‌ر مه‌تێ كرن، ئه‌ڤه‌ هه‌می گوتنێن نه‌حه‌زا نه‌، دخوازن پروسێسا گه‌شه‌پێدابانا مه‌ راوه‌ستینن و ژبو ڤان كارا هه‌لبه‌ت به‌شه‌ك خئین و خوه‌فروش هه‌نه‌ كو یارمه‌تیا نه‌یارێن مه‌ بده‌ن، هه‌ركه‌سێ سه‌رێ خوه‌ راكر بهه‌ر شێوه‌كێ هه‌بیت به‌شه‌كه‌ ژ موئامه‌رێ. سه‌رئه‌نجاما ڤێ بوچونێ، سێداره‌دان، ئه‌شكه‌نجه‌دان و زیندانكرن هه‌زار جار به‌راری سه‌رده‌ما كۆلۆنیالیزمێ زۆرتر بون. بكورتی ئه‌گه‌ر وه‌لاته‌كی ل سه‌رده‌ما كۆلۆنیالیزمێ بیست زیندان هه‌بن، پشتی سه‌رخوه‌بونێ رێبه‌رێ بێ جێگر وه‌لات هه‌می كره‌ زیندان.
هنده‌ك وه‌لات پشتی پتر ژ ٧٠ سالان ژ سه‌رخوه‌بونێ رێبه‌رێ وان دبێژن هاولاتی نه‌دئاستا هندێدایه‌ كو دیموكراتیزمێ بكاره‌ بشێوه‌ك دروست بكار بینه‌، له‌وما ده‌م نه‌هاتیه‌ بو هه‌لبژارتنا، په‌رله‌مان و حوكمه‌ت بوچنه‌، خه‌رجه‌ك زێده‌یه‌، رێبه‌رێ بێ جێگر ڤان كارا هه‌میا دكاره‌ ئه‌نجامده‌ت و كه‌سێ بێژیت وه‌نینه‌ بلا ده‌ست و ده‌نگێ خوه‌ بلند كه‌ ژبو بزانیت كانێ جاره‌ك دن دێ ده‌ست هه‌بیت بلند كه‌ت یانژی دێ ئه‌زمان هه‌بیت پێ باخڤیت، سڤكاتی كرن ب رێبه‌ری، سڤكاتیه‌ بخوینا شه‌هیدا، سڤكاتیه‌ ب ناموسا نه‌ته‌وێ، سڤكاتیه‌ بپیروزیێن ملله‌تی، سڤكاتیه‌ بمێژو، ئه‌ڤرو و ئایه‌ندا نه‌ته‌وێ. چونكی جه‌نابێ رێبه‌رێ بێ جێگر دسه‌رڤان هه‌میادایه‌.
ژ داد په‌روه‌ری، ساخله‌می، تێربون، سه‌رفه‌رازی، خوه‌شگوزه‌رانی، ئازادیا تاكه‌ كه‌سی هتد، ئه‌ڤرو ئه‌م دبینین ب ده‌ها هزار كه‌س ژڤان وه‌لاتێن سه‌رخوه‌بون بده‌ست ڤه‌ ئانی یان دئاڤادا دخه‌ندقن، یان ترومبێلێن بارهه‌لگردا دفه‌تسن، یان بده‌ستێ قاچاخچیان تێن كوشتن.
كومونیستێن عیراقێ دگوتن ( وه‌لاته‌ك ئازاد و گه‌له‌ك خوه‌شبه‌خت )، ئه‌ز دبێژم هاولاتیه‌ك ئازاد و وه‌لاته‌ك خوه‌شبه‌خت. شوره‌شا جه‌زائیری عه‌ره‌با پر ب سه‌ربلندی دگوت شوره‌شا یه‌ك ملیون شه‌هید، لێ ئه‌ز باوه‌رم پشتی یه‌ك سال ژ سه‌رخوه‌بونا جه‌زائیر ئه‌گه‌ر فره‌نسا ده‌رگه‌هێن خوه‌ بو خه‌لكێ جه‌زائیر ڤه‌كربا، ته‌نها گۆرێن یه‌ك ملیون شه‌هید و هه‌ری زۆر چه‌ندهه‌زار تالانكه‌ر دا ل جه‌زائیر مینن.
ل دوماهیێ دبێژم وه‌ك كورده‌ك من چ وه‌لاتێن سه‌ربخوه‌ نه‌ڤێن كو سوبه‌ خه‌ونا خه‌لكێ مه‌ به‌غدا، ته‌هران، ئه‌نقه‌ره‌ یان دیمه‌شق بیت.

‎لدور مالا مه‌

Check Also

Robert Ford

روبه‌رت فورد ئه‌مریكا خوه‌ یه‌كلا كریه‌.

د. شه‌عبان مزوری یا ئه‌ڤه دوو ساله‌ خه‌لك خێڤزانكیێ لسه‌ر دكه‌ سه‌فیرێ به‌رێ یێ ئه‌مریكا …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.