كه‌ركوك

ئالا و كه‌ركوك

 

د.شه‌عبان مزوری

ئۆبو فنله‌ندا ١٥-٤-٢٠١٧
بلندكرنا ئالا هه‌رێما كوردستانا عیراقێ لكه‌ركوك بو من گه‌له‌ك پرسا دوروست دكه‌ت. بوچی پشتی ١٤ سال بورین ژ نه‌مانا ده‌ستهه‌لاتداریا عه‌ره‌بێن سوننی ل عیراقێ تازه‌ ئالا هاته‌ بلند كرن؟ كێ بریارا بلندكرنا ئالای دا و گه‌لو هنده‌ك تشتێن ڤه‌شارتی هه‌نه‌ ل پشت په‌ردێ؟ ئه‌رێ هیچ پێویستی یه‌ك هه‌بو كو بڤێ ده‌نگڤه‌دانێ وه‌ك سه‌ركه‌فتنه‌ك لسه‌ر لایه‌نه‌كیدا ئالا هاتبا بلندكرن؟
ته‌نها كه‌سێن رێگر بوینه‌ لسه‌ر هه‌بون و بلند كرنا ئالا هه‌رێما كوردستانا عیراقێ ئه‌ون ئه‌وێن ئه‌ڤرو خوه ‌بخوه‌دیێن ئالایێ ناسدكه‌ن و بوینه‌ ئالا په‌رست، ژبو خه‌لك چاڤێ خوه‌ بگریت ژ تالانیا وان بو وه‌لاتی. شه‌رێ داعش گه‌له‌ك نه‌مایه‌ و پرانی ئه‌گه‌ر نه‌ هه‌می ئاخا باشورێ كوردستانێ هاتیه‌ رزگاركرن. ئێدی ده‌ستهه‌لاتدارێن هه‌رێمێ دزانن خه‌لك دێ ده‌ست بلێپرسینێ كه‌ت، ژبو ئه‌ڤ كارێ لێپرسینێ سه‌رنه‌گریت دڤێت هنده‌ك گرفتاریێن دن دوروست كه‌ن، نه‌گرنگه‌ گرێفتاری چیه‌، نه‌ گرنگه‌ لگه‌ل كێیه‌، نه‌گرنگه‌ ژبو چیه‌ و نه‌ گرنگه‌ بوچی ئه‌ڤرو نه‌ دوهی. یا ژهه‌میێ گرنگتر ئه‌وه‌ دڤێت ئه‌م بێ گرفتاری و نه‌یار نه‌بین، دڤێت خه‌لكێ مه‌ هه‌رده‌م مژول به‌ و ڤێ ده‌ستهه‌لاتێ نه‌یاره‌ك دوروستكری هه‌بیت خه‌لكێ خوه‌ پێبترسینیت و په‌رله‌مان جاره‌ك دن نه‌رونیت، حوكمه‌ت و سه‌روك نه‌یێن گوهارتن، تالان و شه‌لاندن به‌رده‌وامبیت.
ل نیڤا دووێ ژ سالێن هه‌شتیا سه‌دسالا ده‌رباسبوی و ببه‌ره‌كه‌تا كومارا ئیسلامیا ئیرانێ لژێر كوركێ خومه‌ینی به‌رێ كوردستانی ل باشورێ كوردستانێ پێك هات، هه‌رچه‌نده‌ وێ ده‌مێ ئه‌ز بخوه‌ لكوردستانێ نه‌بوم لێ گه‌له‌ك جاران پرسا نه‌بونا ئالایه‌كێ ژبو به‌ره‌ی كوردستانی مه‌ وه‌ك خوه‌نده‌ڤانێن باشورێ كوردستانێ گه‌نگه‌شه‌ دكر. ژبو مێژویێ بوچونا من هه‌ر لده‌ما ده‌رچونا بریارا ئه‌ز شاش نه‌بم ژماره‌ ٦٨٨ ل ٥ نیسانا ١٩٩١ كو تایبه‌ت بقه‌ده‌غه‌كرنا فرینا هه‌می جورێن فروكا لبه‌شه‌ك باكور و باشورێ عیراقێ دلێ من دخواست به‌ره‌ی كوردستانی ئالایه‌ك بو خوه‌ دانیت ژبو كوردستانیێن باشور هه‌می لژێر سیبه‌را وی ئالای یه‌كبن.
پشتی یه‌كه‌مین هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانێ هه‌رێما كوردستانا عیراقێ لگولانا ١٩٩٢پرانیا دوست و نه‌حه‌زێن كوردا هزردكر كو دێ ڤی په‌رله‌مانی ئالایه‌ك هه‌بیت، لێ وه‌ك د. محمود عوسمان دبێژیت ل دیداره‌ك خوه‌دا لگه‌ل مه‌دتیڤی ( په‌ده‌كێ ئالا عیراقێ دانا سه‌ربانێ په‌رله‌مانی و یه‌نه‌كێ خوه‌ بێده‌نگ كر ). دیسان بسالان خه‌لكێ دگوت نابیت په‌رله‌مانه‌ك هه‌بیت بێ ئالابیت، بلا به‌شه‌ك بیت ژ عیراقێ و بلا ئالا عیراقێ ژی هه‌بیت لسه‌ر په‌رله‌مانێ هه‌رێما كوردستانا عیراقێ. ل دوماهیا سالا ١٩٩٣ پشتی نێزیك ١٠ سالا ل مشه‌ختیێ ئه‌ز ڤه‌گه‌رام كوردستانێ و لوێ ده‌مێ من بو گه‌له‌ك هه‌ڤالا ژ كادر و سه‌ركردێن په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ ئه‌وێن من دیتین پێشنیاركر كو د رێڤه‌چونه‌ك ئاشتیانه‌ خه‌لكێ باشورێ كوردستانێ هه‌ركه‌س ژ سنورێ خوه‌ د روژه‌ك ده‌ستنیشانكری دا و بئاگاهداریا نه‌ته‌وێن یه‌كگرتی به‌ره‌ف سنورێن راسته‌قینه‌یێن باشورێ كوردستانێ بچن. وه‌ك هزر ژ لایێ پرانیا وان كه‌سێن من گه‌نگه‌شه‌ لگه‌ل دكر یا دوروست بو، لێ پرانیا وان دگوت : ئه‌ڤا مه‌هه‌ی نوكه‌ به‌سه‌، ماكێ باوه‌ر دكر به‌ریا ٣ سالا دێ مه‌ ئه‌ڤه‌ژی هه‌بیت. به‌شه‌ك دن دگوت : ئه‌م نوزانین دێ چه‌وا رێڤه‌به‌ریا ئه‌ڤا هه‌ی كه‌ین دا بچین هنده‌ك به‌لێن دی لخوه‌ زێده‌كه‌ین.
ده‌رفه‌ته‌ك دن زێرین ژ بو ده‌ستهه‌لاتدارێن هه‌رێمێ هات پێش پشتی ٩ نیسانا ٢٠٠٣ ده‌ما رژێما سه‌ددام حوسه‌ین نه‌مای و عیراق بگشتی پر لاواز بو، وێ ده‌مێ گه‌له‌ك ژ وه‌لاتپه‌روه‌رێن مه‌ دگوت دڤێت ئالا هه‌رێما كوردستانێ لسه‌ر هه‌می ئاخا باشور بێته‌ به‌رز كرن و پاشی پرسا پاشه‌روژا عوراقێ بێت كرن. لێ موخابن شوینا هندێ ده‌ستهه‌لاتدارێن باشورێ كوردستانێ مژولی نه‌زیك كرنا لایه‌نێن عه‌ره‌بی بون. ده‌ما كار لسه‌ر یاسایێن رێڤه‌به‌ریا بریمه‌ر دهاتكرن، گه‌له‌ك كه‌سان هوشداری دان بتایبه‌تی جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی كو دڤێت هه‌می تشته‌ك بێت چاره‌سه‌ركرن به‌ری هه‌ربه‌شداریه‌كا كوردا د عیراقا نویدا. دانانا مادێ ٥٨ یێ رێڤه‌به‌ریا بریمه‌ر و لپشت دا بویه‌ مادێ ١٤٠ ژ ده‌ستورێ عیراقێ ئه‌ز بخوه‌ وه‌ك خیانه‌ت بو ڤێ ده‌ستهه‌لاتداریێ بناڤ دكه‌م چونكی هه‌ما بێژه‌ ٤٠% ژ ئاخا باشورێ كوردستانێ خسته‌ بن گومانێ. شوینا ده‌ستهه‌لاتداریا باشور بێژیت به‌غداد دڤێت هون نه‌كوردستانیه‌تا ڤان هه‌رێما بسه‌لمینن و هه‌یا وێ روژێ دێ لبن ده‌ستهه‌لاتداریا هه‌رێمێ بن، گوتن ئه‌م دێ كوردستانیه‌تیا وان هه‌رێما سه‌لمینن و هه‌یا وێ روژێ بلا لبن ده‌ستهه‌لاتداریا به‌غداد بیت، له‌وما ئهو‌به‌لا مادێ ١٤٠ بو مه‌ دوروست كو نه‌واسایه‌ وه‌كی پرانیا كورد تێگه‌هاندینه‌، به‌لكو مادێ ١٤٠ هه‌مو عیراقێ دگریت. ٣١-١٢-٢٠٠٧ وه‌ك واده‌ك داوی دانابون ژبو جێبه‌جێكرنا ڤی ماده‌ی. هه‌ر ژ روژا گه‌نگه‌شه‌ لسه‌ر ده‌ستوری مه‌ دگوت باشه‌ ئه‌گه‌ر بێت و دوادا خوه‌دا جێبه‌جێ نه‌بیت مادێ ١٤٠ ئه‌لته‌رناتیڤ چیه‌؟ له‌وما پێشنیارا مه‌ ئه‌وبو ( ئه‌و هه‌رێمێن به‌غداد و حوكمه‌تا هه‌رێمێ لسه‌ر هه‌ڤنه‌كرین كو دبنه‌ به‌شه‌ك ژ مادا ١٤٠ ئه‌گه‌ر دده‌ما خوه‌دا جێبه‌جێ نه‌بو، دڤێت ئه‌و هه‌رێم بێكێشه‌ و ئاسته‌نگی ببنه‌ به‌شه‌ك ژ هه‌رێما كوردستانا عیراقێ ). لێ بو ده‌ستهه‌لاتدارێن باشور ئه‌ڤه‌هه‌می نه‌گرنگ بو. بلا ئه‌م هه‌می پیچه‌ك پاشڤه‌گه‌رین و بینین بیرا خوه‌ كا چه‌ند جارا ڤێ ده‌ستهه‌لات داریێ خه‌لكێ باشور به‌ردایه‌ سه‌ر جادا و جه‌ژن و سه‌ما گێراندینه ژبو مادێ ١٤٠ جێبه‌جێبویه‌؟ هه‌می ژی وه‌ك مه‌ دزانی دره‌وبون كو هه‌یا ئه‌ڤرو به‌رده‌وامن.‌

ئالا
ئه‌ڤا لسه‌ری لبه‌شه‌كی راسته‌وخوه‌ گرێدایه‌ بپرسا ده‌ڤه‌رێن ماین ژ باشور و به‌شه‌ك ژبو هندێ داكه‌سانه‌ك كوردایه‌تیێ بمه‌ نه‌فروشن و بێژن ئه‌م دژی ئالاینه‌، ته‌نها كه‌سێن رێگر بوینه‌ لسه‌ر هه‌بون و بلند كرنا ئالا هه‌رێما كوردستانا عیراقێ ئه‌ون ئه‌وێن ئه‌ڤرو خوه ‌بخوه‌دیێن ئالایێ ناسدكه‌ن و بوینه‌ ئالا په‌رست، ژبو خه‌لك چاڤێ خوه‌ بگریت ژ تالانیا وان بو وه‌لاتی. ده‌ما من ئالا دهه‌لاویست ب په‌نجه‌را مالا خوه‌ڤه‌ لجهێ په‌ردێ هه‌ر ژ تاجیكستان، بیلوروسیا هه‌یا سوێد، خه‌لكه‌ك هه‌بو ژ ترسا نه‌دوێرا لسه‌ر مێزا خوه‌ دژورڤه‌ دانیت. د هه‌مان ده‌مدا ده‌ستهه‌لاتدارێن باشورێ كوردستانێ زونا زه‌ر ئه‌ڤ ئالایه‌ دوماهیا سالا ٢٠٠٢ هه‌لدایه‌. ل سه‌رێ پایزا ٢٠٠٢ نێچیرڤان بارزانی وه‌ك سه‌روكێ حوكمه‌تا زونا زه‌ر سه‌ره‌دانا سوێدكر و ل خواند‌نگه‌ها ئۆسێ گیمناسیوم لستوكهۆلم كوره‌ك بو ره‌ڤه‌ندا كورد دانا، خه‌لكێ گه‌له‌ك پرسكرن، پرس هه‌می نڤیسكیبون. من یه‌ك پرسكر و هه‌مان پرس خه‌لكه‌ك دنژی كربو. پرسا من ئه‌ڤه بو ( بوچی هوكمه‌تا زونا زه‌ر چ ئالا نینن؟ به‌رسیڤا نێچیرڤان بارزانی : ئه‌م هه‌یا ئه‌ڤرو نابینین كو بشێین ئالایه‌كێ بپارێزین له‌وما مه‌ نینه‌، هه‌رده‌ما مه‌زانی ئه‌م دێشێین ئالایێ پارێزین وێ ده‌مێ دێ به‌رزكه‌ین ).

كه‌ركوك
ئه‌ڤا ڤێ دوماهیێ لكه‌ركوك هاتیه‌ ئه‌نجامدان نه‌ نیشانا كورد په‌روه‌ریا نه‌جمه‌ددین كه‌ریمه‌، نیشانا نه‌فامبونا مه‌یه‌. پرسا كه‌ركوكێ و هه‌می ده‌ڤه‌رێن مایی ژ شه‌نگال هه‌یا به‌دره‌و جه‌سسام ئه‌گه‌ر مه‌ بڤێت یه‌كلایانه‌ چاره‌سه‌ركین ئه‌ڤرو پشتی وان ئاسته‌نگێن یاسایێ كو مه‌ بخوه‌ بو خوه‌ دوروسكرینه‌ بدیتنا دڤێت یه‌ك ژ ڤان دوو رێكا بگرین به‌ر.
یه‌كه‌مین دڤێت هه‌رسێ سه‌روكاتیێت هه‌رێمێ دداخوازنامه‌یه‌ك ڤه‌كریدا ئاراسته‌ی په‌رله‌مانی بكه‌ت و داخوازا گرێدانا ڤان ده‌ڤه‌را ب هه‌رێمێڤه‌ بكه‌ت. په‌رله‌مان دڤێت ده‌ملده‌ست كومبیت و پشتی دارێژتنا بریاره‌كێ یان یاسایه‌كی په‌سه‌ند بكه‌ت و ئالا هه‌رێما كوردستانا عیراقێ بێت هه‌لدان لسه‌ر هه‌مو دام و ده‌زگه‌هێن میری لوان ده‌ڤه‌را بێ دهۆل و زرنا چونكی ئه‌ڤه‌ مافه‌ك خوه‌رستیه‌.
دووه‌مین دڤێت جڤاكێت هه‌می باژێر و باژێروكێن دكه‌ڤنه‌ ده‌ڤه‌رێن ژێرا دبێژن لسه‌ر هه‌ڤنه‌كری كومببانه‌ هه‌ر یه‌ك لجهێ خوه‌ بریارا ده‌رچونا خوه‌ ل ژێر ده‌ستهه‌لاتداریا به‌غداد یا راسته‌وخوه‌ راگه‌هاندبا و داخوازا هاتنا سه‌ر هه‌رێما كوردستانا عیراقێ كربا. دیسان لڤێره‌ دڤێت سه‌روكاتیا هه‌لویستێ خوه‌ نیشان دابا و ئه‌گه‌ر ب پێنگاڤه‌ك ته‌ندوروست دیتبانه‌، داخواز ژ په‌رله‌مانی كربا داخوازناما وان په‌سه‌ندكربا.
هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ كاره‌ هه‌می به‌ری هاتبا ئه‌نجام دان دڤیابا لپشت په‌ردا و بێی موزایه‌دا سیاسی هه‌می پارتیا بتایبه‌تی پێنج لایه‌نێن سه‌ره‌كی یه‌ك هه‌لویستبان لسه‌ر ڤان جوره‌ بریارا.
ده‌نگویه‌ك هه‌بو كو به‌شه‌ك ژ مه‌كته‌ب سیاسیا یه‌نه‌كێ نه‌جمه‌ددین كه‌ریم ب گه‌نده‌لیێ تاوانباركریه‌ و ئه‌وژی ژبو به‌رێ خه‌لكێ ژخوه‌ بگهوریت ئه‌ڤ گاڤه‌ هاڤێت. هه‌لویستێن بڤی شێوه‌ی نه‌دورن ژ سیاسه‌تمه‌دارێن مه‌، بچه‌ندا نمونێن بڤی ره‌نگی هه‌نه‌. تشتێ هه‌رێ بالكێش ئه‌وه‌ كو بێده‌نگیه‌ك هه‌یه‌ ژ سه‌روكاتیێت هه‌رێمێ، هیج داخویانیه‌ك فه‌رمی ده‌رنه‌چویه‌، سه‌روكا هیچ هه‌لویستێن زه‌لال رانه‌گه‌هاندینه‌.
په‌رله‌مان ئه‌م هه‌می دزانین نه‌مایه‌، بو سه‌روكێ په‌رله‌مانی نینه‌ بێته‌ پایته‌ختێ هه‌رێمێ، سه‌روكێ هه‌رێمێ هه‌یا ئه‌ڤرو هه‌لویستا خوه‌ بفه‌رمی رانه‌گه‌هاندیه‌ كو بباوه‌ریا من دڤیابا د خوله‌كێن سه‌ری هه‌لویستێ خوه‌ رون كربا كانێ لگه‌ل ڤان جوره‌ پێنگاڤا یان نه‌، به‌رسه‌ڤ ئه‌رێنی و نه‌رێنی باژی دڤێت ئه‌گه‌ر گوتبان. ئه‌ڤه‌ بو سه‌روكێ حوكمه‌تێ ژی ڤه‌دگه‌ریت، چونكی رێڤه‌به‌ریا وان هه‌رێما یانژی هه‌ما بلا كه‌ركوك بیت چونكی ئاخفتنا مه‌ لسه‌ر كه‌ركوكه‌ دێ ڤه‌گه‌ریته‌ سه‌ر حوكمه‌تا وی و دڤێت هه‌می پێنگاڤێن بو سه‌ركه‌فتنا ڤی كاری ئاماده‌بن.
ئه‌ز نابینم ئه‌ڤ كارێ هاتی ئه‌نجام دان پتر ژ نه‌مایشه‌ك سیاسی و كه‌سێن پێ رابوین گه‌له‌ك دورن ژ به‌رپرساتیێ، هنده‌ك پێنگاڤ كاره‌ساتا لدوڤ خوه‌ تینن، نابیت كه‌سانه‌ك بریارا بسه‌رێ خوه‌ بده‌ت و چاڤه‌رێ هندێبیت جڤاك هه‌می پشتگیریا وی بكه‌ت. وه‌ك مه‌ گوت په‌رله‌مان نه‌مایه‌، سه‌روكێ هه‌رێمێ و حوكمه‌تێ وه‌سا دیاره‌ ئاگادار نه‌بوینه‌ ژڤێ بریارێ یانژی بێئاگاداریا خوه‌ نیشان دده‌ن له‌وما نه‌زه‌لال بونه‌ك هه‌یه‌ د هه‌لویستێ واندا. پارتێن كوردی بته‌ڤایێ وه‌ك هه‌رده‌م هه‌لویستێ وان ژ شه‌رمێ بویه‌ نه‌ ژ باوه‌ریێ بویه‌.
پشتی هنده‌ گه‌ف ژ چه‌پ و راست هاتین جامێرێن مه‌ وه‌ك مه‌له‌ی سه‌رك بادا. من نه‌ڤێت سه‌ر گوتنێن هه‌میا راوه‌ستێم چونكی نه‌هه‌ژی هندێنه‌ لێ یه‌ك گوتن پر بالكێش بو بومن ده‌ما هنده‌ك كه‌سا گوتی مانێ هه‌بونا ئالای چكێشه‌ك ده‌ستوری نینه‌ چونكی كه‌كوك ژ هه‌رێمێن لسه‌ر نه‌هه‌ڤكرییه‌ له‌وما دڤێت هه‌ر‌دوو ئالا هه‌بن، باشه‌ ئه‌ڤه‌ ١٤ ساله‌ بوچی وه‌ نه‌دگوت یان تازه‌ وه‌زانی كو كه‌ركوك ژ هه‌رێمێن لسه‌رهه‌ڤنه‌كریه‌.
ئه‌ز نوزانم ئه‌ڤ هه‌می قه‌له‌بالغه‌ یا چیه‌؟ مه‌ به‌رزكرنا ئالای دڤێت یان مه‌ ڤه‌گه‌راندنا خاكێ خوه‌ دڤێت؟ سه‌یره‌ ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاتداریه‌، باشه‌ ئه‌ڤه‌ی سه‌ددام نه‌مای ئالا ل كه‌ركوك هه‌یه‌، لێ خه‌منینه‌ پرسا من بهه‌لدانا ئالای مه‌به‌ستا وه‌ چیه‌؟ دشێن ئه‌ڤ زرنا بێژ و ده‌هول قوت بومه‌ یه‌ك لایه‌ كه‌ن كانێ مه‌ره‌م ژ ئالای چیه‌؟ كه‌ركوك كه‌فتیه‌ ژێر رێڤه‌به‌ریا هه‌رێمێ ئه‌ڤرو؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟

‎لدور مالا مه‌

Check Also

Kurdistan

كورد و كوردستانی

د. شه‌عبان مزوری بسالانه‌ من دخواست بزانم راما كورد و كوردستانی بو ده‌سهه‌لاتدارێن  كوردستانێ چیه‌؟ …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.