كونفیدرالی یان كون فیدرالی

د. شه‌عبان مزوری
پشتی بازارا سه‌رشه‌نجامێن رێفرێدومێ سار بوی وه‌سا دیاره‌ دێ ڤان هه‌یاما بازارا كونفیدرالیزمێ گه‌رم بیت و خه‌لكێ شوینا سه‌رخوه‌بونێ تزبیێن كونفێدرالیزمێ بده‌نه‌ ده‌ست. گوهه‌رین تشته‌ ته‌ندوروسته‌ و پێویسته‌ ئه‌گه‌ر مروڤ بزانیت كانێ بوچی ئه‌ڤ شێوێ رێكخستنا ژیانێ ئه‌ڤرو نه‌ سه‌ركه‌فتیه‌؟ چ كێماسی دناڤدا هه‌نه‌؟ ئه‌رێ كێماسی د سیسته‌مێ دا هه‌نه‌ یانژی د خراب كارئانینێ دانه‌؟ چه‌ند ئه‌م ژ سیسته‌مێ دزانین داكو لاوازیێن وێ ده‌رخین؟
ئه‌م بو ده‌مه‌ك كورت ڤه‌گه‌رن پاش، ده‌ما هه‌لگرێن سه‌رخوه‌بون و كونفێدرالیزما بانگه‌شا فێدرالیزمێ دكر، بلا راست گوبن لگه‌ل خوه‌ به‌ری گه‌لێ خوه‌، ئه‌وان دزانی فێدرالیزم چیه‌؟ ئه‌وان دزانی كو دو فێدرالیزم ل جیهانێ وه‌ك هه‌ڤنینن؟ من باش لبیره‌ ده‌ما هنده‌كا دگوت مه‌ فێدرالیزما جوگرافی دڤێت، هنده‌كا دگوت مه‌ فێدرالیزما سیاسی دڤێت و هنده‌كا دگوت مه‌ فێدرالیزما مێژویێ دڤێت. بو من ئه‌ڤه‌ هه‌می جهێ سه‌رسورمانێ بو، گه‌لو خوه‌دانێن ڤان گوتنا بخوه‌ دزانین چدگوتن؟

مادێ ١٤٠
ده‌ما بریاربده‌ستێن باشورێ كوردستانێ نیڤه‌ك ژ بیڤا باشورێ كوردستانێ خسته‌ دبن پرسێدا بناڤێ مادێ ١٤٠ من گوت ڤانا نانێ خوه‌ مسوگه‌ركر هه‌یا ١٤٠ سالێن دن، یانی هه‌یا ژیانا چراڤركێن خوه‌ ئه‌وله‌یێ كر. جاردی بلا ئه‌م بینین بیرا خوه‌ هه‌مان كه‌سان بده‌ها جاران خه‌لكێ مه‌ به‌ردان مه‌یدان و سه‌رجادان لبن ناڤێ مادێ ١٤٠ جێبه‌جێ بو، سه‌لیێن دوشكا ژبلی تڤه‌نگا و هه‌یا لهنه‌ك ده‌ڤه‌را ئارپیجی ته‌قاندن. سه‌یره‌ كه‌سێ پرس نه‌دكر كانێ ئه‌ڤه‌ مادێ ١٤٠ یانژی ١٤٠ ماده‌یه‌، ئه‌گه‌ر مادێ ١٤٠ دڤێت یه‌ك جار بێته‌ جێبه‌جێكرن و یه‌ك شاهی بو بێت كرن، لێ ئه‌گه‌ر ١٤٠ ماده‌یه‌ تشته‌ك دجهێ خوه‌دایه‌ دڤێت ١٤٠ گوڤه‌ند و شه‌هیانا بو بكه‌ین.
هه‌رده‌ما ده‌ستورێ ڤێ ده‌ستهه‌لاتا بریارده‌ر دهۆل بو لێددا، پرسا مه‌ گه‌له‌كا ئه‌و گه‌لو هون تشته‌كی ژ ده‌ستورا تێدگه‌هن، دو كه‌سێن هه‌رێن به‌رچاڤ تێن هزرا من منذر الفزل و كه‌سه‌ك بناڤێ به‌رزینجی، یه‌ك عه‌ره‌ب یێ دن كه‌ڤنه‌ به‌عسی. مه‌ گه‌له‌ك كه‌سا هه‌ولدا كو لاوازی و بومبێن دناڤ ره‌شنڤیسێ ده‌ستوریدا بخین به‌رچاڤ لێ بریارده‌را خوه‌ كوره‌ دكر. ده‌ما گوتن مادێ ١٤٠ دڤێت هه‌ری دره‌نگ ٣١|١٢|٢٠٠٧ جێبه‌جێ ببیت، پرسا مه‌ ئه‌گه‌ر نه‌ بو ئه‌لترناتیڤ چیه‌؟ چونكه‌ دده‌ستوری به‌رسڤ نینه‌. لێ‌ بارانا دولارا وی ده‌می بریارده‌ر خستبون ئه‌یفوریێ ( هه‌سته‌كا بێ پایانا سه‌ركه‌فتنێ ). هه‌ر یاسایه‌كێ پێشلكرنا وی سزا ژبو نه‌بیت هه‌بونا وی بێ رامانه‌.
به‌ریا دو سالا جاره‌ك من لگه‌ل هه‌ڤاله‌كی ل دهوكێ پیاسه‌ دكر لبنیا بازارێ راسته‌ی هنده‌ك هه‌ڤال و نیاسێن دن بوین، وه‌ك هه‌رده‌م چونكه‌ ل وه‌لاتێ مه‌ سیاسی نینن ئه‌م هه‌می بسیاسه‌تێ دئاخڤین لسه‌ر بنگه‌هێ كه‌س ژ كه‌سێ باشتر نینه‌؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟. یه‌ك ژوانا گوت من ئه‌م دێ داخوازا كونفیدرالیێ كه‌ین ژ به‌غداد، چونكی فیدرالی ئاریشه‌یێن مه‌ لگه‌ل به‌غداد چاره‌سه‌ر ناكه‌ت. من گوت تو دشێی بكورتی بو من پێناسا كونفیدرالیه‌تێ بدی و پاشان چاره‌سه‌ریا ئاریشێن خوه‌ بۆ مه‌ بێژی لدور سیسته‌ما كونفیدرالی، به‌رسڤا به‌رێزی وه‌ك پرانیا ساویلكێن رۆژهه‌لاتا ناڤین ( دونیا هه‌می دزانیت كونفیدرالیه‌ت چیه‌ ) ئه‌ڤه‌ به‌رسڤا مروڤێت ساویلكێن خوه‌ بزانا دبینن. ده‌ما ئه‌م كه‌فتین ناڤ بازارێ من ئامیره‌تێ قایشا په‌نته‌لۆنی كون دكه‌ت كری و من كره‌ دده‌ستێ یه‌ك ژوان رێزدارا و من گوتێ فیدرالیا وه‌ وه‌ك قایشا په‌نته‌لۆنیه‌ هه‌ما هه‌ره‌ كونه‌كێ لێبكه‌ دێ بیته‌ كون فیدرالی شوینا كونفیدرالی، هه‌می تشتێ مه‌ وه‌ك خه‌لكێ نینه‌ بلا ئه‌ڤه‌ژی ببیته‌ نمونا بێنمونه‌.
باشه‌ ده‌ما ئه‌م ژ ئوتونومی بو فیدرالیه‌تی هاتین، تالان، دزی، گه‌نده‌لی، كوشتنا خه‌لكی و به‌رزه‌كرنا خه‌لكی كێمتر لێهات یان زۆرتر. ئه‌گه‌ر ئه‌م ڤان سێ پیڤانا بو خوه‌ بكه‌ینه‌ پیڤه‌ر دێ یه‌ك ده‌نگ كه‌ینه‌ هه‌وار بو ئوتونومیێ. ئه‌گه‌ر ئه‌م بڤی ده‌ستوداری به‌ره‌ڤ سه‌رخوه‌بونێ بچین، دێ بێژین موگابی، پینوشێت و جه‌عفه‌ر نومه‌یری مه‌لائیكه‌ت بون. هه‌یا ئه‌م خوه‌دانێن ڤێ ده‌ستهه‌لاتابریارده‌ربین لباشورێ وه‌لات، ئه‌مێ ژ كوچكی بچینه‌ ته‌نورێ. چونكه‌ ئه‌ڤ ده‌ستهه‌لاته‌ لسه‌ر سێ ستونا ئاڤابویه‌، دره‌و، تالان، تولستاندن. بكورتی و بكوردی هه‌یا ده‌مه‌ك زۆر دێ بێژن خوه‌زیێن دوهی.

‎لدور مالا مه‌

Check Also

بلفور و تیلرسون – جوهی و كورد

د. شه‌عبان مزوری ئه‌ڤرو ١٠٠ سال ده‌رباس دبن لسه‌ر ناما ریتشارد ئه‌رتور بلفور نڤیسی بو …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.