ئه‌ڤرۆ ده‌رئه‌نجاما هه‌مان عه‌قلیه‌تا سیاسیا دوهیه‌

د.شعبان مزوری
١- قوناغا سه‌رهه‌لدانێ هه‌یا هه‌لبژارتنێن په‌رله‌مانی
داگیكرنا كوه‌یت ژ لایێ له‌شكه‌رێ عیراقێ ٢ تیرمه‌ها ١٩٩٠ و كارڤه‌دانا وه‌لاتێن هه‌رێمی و جیهانی هه‌مبه‌ر رژێما سه‌ددامێ دكتاتور گه‌هشته‌ هێرشا چه‌كداری لسه‌ر له‌شكه‌رێ عیراقێ ل كوه‌یت و لێدانا ژێرخانا عیراقێ، لاوازكرنا له‌شكه‌رێ عیراقێ پشتی ده‌مه‌ك نه‌ درێژ ژ كیمیابارانا هه‌له‌بچه‌ هه‌یا ئه‌نفال، گه‌لێ كورد ئه‌ڤه‌ بو خوه‌ بده‌رفه‌ته‌ك زێرین دیت و دماوه‌كێ كورت سه‌رتاسه‌ری باشورێ كوردستانێ سه‌رهه‌لدا و ئه‌م دكارین بێژین ٨٠% ژ خاكا خوه‌ كونترۆل كر ، تشتێ هه‌رێ بالكێش كو دڤێت ئه‌م ژبیرنه‌كه‌ین وه‌ك كورد و كوردستانی تاراده‌ك مه‌زن ڤێ سه‌رهه‌لدانێ سنورێن مه‌ لباشور ئاشكرا كرن، عه‌ره‌بێن ئاورده‌ پرانیا جهێن كوردستانێ چولكرن، بو نمونه‌ موسل ئالیێ رۆژهه‌لات هات چولكرن ژ عه‌ره‌با، چونكه‌ دهه‌می مێژویا عیراقێدا هاتیه‌ ناسكرن وه‌ك ئالیێ كوردا. كه‌ركوك و گه‌له‌ك ده‌ڤه‌رێن دن هاتن رزگاركرن.هه‌ر بوێ سه‌رهه‌لدانێ را هێزێن كوردی لژێر ناڤێ به‌ره‌یا كوردستانی ژ ئیرانێ هاتن ناڤ وه‌لات و خوه‌ ب سه‌ركێشێن سه‌رهه‌لدانا ملله‌تی نیشاندا.
به‌ره‌ی كوردستانی بهه‌می هێز و لایه‌ناڤه‌ وه‌ك رزگاركه‌رێن گه‌ل و نیشتیمان سه‌ره‌ده‌ری لگه‌ل ره‌وشێ كر. پشتی ده‌مه‌ك كورت ژ سه‌رهه‌لدانێ عیراقێ به‌رێ له‌شكه‌رێ خوه‌ دا كوردستانێ و ئه‌ڤ چه‌نده‌ بو ئه‌گه‌را كوچبه‌را ملیونیا خه‌لكێ باشور. كوردێن مشه‌ختێن ئه‌وروپا، ئه‌مریكا و ئوسترالیا رۆژانه‌ لسه‌ر جادا، مه‌یدانا و به‌رده‌رگه‌هێ بالیوزخانێن تایبه‌تی وه‌لاتێن زلهێز لپێشیا هه‌میا ئه‌مریكا. هه‌لبه‌ت ئه‌و دیمه‌نێن وی زه‌مانی دهاتن وه‌شاندن ل تلڤزیونا لگه‌ل به‌رده‌وام بونا كوردێن دیاسپورایا بچالاكیێن خوه‌ گه‌له‌ك باندوره‌ك مه‌زن لسه‌ر تایبه‌تی حوكمه‌تا بریتانیا و فرنسا كرن، ڤان هه‌ردو وه‌لاتا بریاردان گه‌لێ كورد ل باشور بپارێزن ژ له‌شكه‌رێ عیراقێ. ده‌ما ئه‌مریكا هه‌ستا جدیه‌تا ڤی كاری كری ژ لایێ هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌ڤه‌ فره‌نسا و بریتانیا، ئه‌مریكا مه‌جبور بو بریاردا سه‌ركێشیا ڤی كاری بكه‌ت. ئه‌ڤ كار و خه‌باته‌ به‌رده‌وام بو هه‌یا بریارا جڤاتا ئه‌وله‌كاریا نه‌ته‌وێن یه‌كگرتی بو قه‌ده‌غه‌كرنا فرینا باله‌فرا و هه‌روه‌سا ده‌رخستنا له‌شكه‌رێ عیراقێ ژ به‌شه‌ك زۆر ژ خاكا باشور.
وه‌ك هه‌رده‌م ئه‌ڤێن خوه‌ بسه‌ركرده‌ دزانین ده‌ست بدانوستاندنا كرن لگه‌ل به‌غدا لبن ناڤێ قورتالكرنا خه‌لكێ باشور. رۆژانه‌ بماچ و مورچ ل كوچك و دیوانخانا سه‌ددامێ دكتاتور و عه‌لی كیمیاوی بون. پرانیا خه‌لكێ كوردستانێ بێ ئاگا بو ژڤان تێكه‌لیا ئه‌ڤه‌ ژ ئالیه‌كیڤه‌، ژلایه‌ك دنڤه‌ ڤان هێزا لپشت یه‌كدورا تێكه‌لی لگه‌ل رژێما سه‌ددام دكرن، به‌ره‌ی كوردستانی ته‌نها وه‌ك ناڤ هه‌بو و هێدی هێدی باشورێ كوردستانێ ره‌نگێ دو هه‌رێما بخوه‌ڤه‌ دیت. نه‌بونا چه‌تره‌كا نه‌ته‌وی یانژی نیشتیمانی وا لێكر كو هه‌رزونه‌ك به‌ره‌ف لایه‌نه‌كێ ده‌ره‌كی هات گرێدان، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ تێكه‌لیا نه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ به‌رژه‌وه‌ندیێن گه‌ل یانژی یێن وان هێزا، به‌لكو جوگرافیا وانا ئه‌ڤ تێكه‌لی لسه‌ر سه‌پاندن. په‌ده‌كێ كو بسالان تێكه‌لیێن موكم لگه‌ل ئیرانێ هه‌بون، هه‌می سه‌ركردایه‌تیا وێ ل ئیرانێ بو هه‌یا سه‌رهه‌لدانێ ل باشورێ وه‌لات و دسالێن هه‌شتیێن سه‌دسالا ده‌رباسبوی مل بملێ پاسداران كوردێن رۆژهه‌لات دكوشتن، تێكه‌لیێن خوه‌ لگه‌ل ئیرانێ تێكدان و به‌رێ خوه‌دا سه‌ددام و توركیا. یه‌نه‌كێ كو بو ده‌مه‌ك درێژ هه‌م وه‌ك هێزه‌ك نه‌ته‌وی و ئایدیولوژی خوه‌ لسه‌نگه‌رێ دژ ئیرانێ ددیت لێ جوگرافیا وێ كره‌ ئیران دوست. بكورتی ئه‌گه‌ر به‌ری سه‌رهه‌لدانێ مه‌ لباشور یه‌ك داگیركه‌ر هه‌بو پشتی سه‌رهه‌لدانێ بونه‌ سێ داگیركه‌ر.
سیمایه‌كێ دن یێ هه‌رێ كرێتێ ڤێ ده‌ستهه‌لاداریێ شه‌لاندن و تالانكرنا بێژه‌ هه‌ما هه‌می سامانا گشتیا وه‌لاتی، نه‌خوشخانه‌، قوتانخانه‌، رێڤه‌به‌ریێن گشتی بكورتی هه‌می تشته‌ك هه‌یا گه‌هشته‌ ستون و تێلێن كاره‌بێ، وه‌ك ئه‌م هه‌می دزانین هاته‌ به‌رێڤه‌كرن بو ئیرانێ. به‌رپرسێ سه‌ره‌كی یێن ڤێ تالانیێ په‌ده‌كه‌ و یه‌نه‌كه بون. هێدی هێدی داموده‌زگه‌هێن میری لاواز كرن و ده‌ستهه‌لاتا پارتا خوه‌ چه‌سپاندن، هه‌مو كار دوارێ پراكتیكێ دا كه‌فتن ده‌ستێ له‌قا و مه‌لبه‌ندا كو ته‌نها رولا وانژی خزمه‌تا هه‌ردو بنه‌مالێن ده‌ستهه‌لاتداربیت. بێگومان هه‌ربده‌مه‌ك كورت په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ ده‌ست كرن بترور كرنا كه‌سێن بو خوه‌ بهه‌ڤرك یان ركابه‌ر دزانین. پێویستنینه‌ ئه‌م ناڤا بینین‌ چونكی لیست دێ درێژ بیت.
پشتی ساله‌كێ ژ دروشم فروتنێ به‌یه‌ك و دو لسه‌ر داخوازێن گه‌لێ باشور، بریاردان هه‌لبژارتنا بكه‌ن بو پێكئانینا په‌رله‌مانه‌كی و سه‌روكێ هه‌رێمێ. هه‌لبژارتنێن سه‌روكێ هه‌رێمێ نه‌گه‌هشتن ئارمانجێ چونكه‌ هه‌ریه‌ك ژ مه‌سعود بارزانی و جه‌لال تاله‌بانی خوه‌ وه‌ك سه‌روك راگه‌هاندن. ژخوه‌ ژیاسا هه‌لبژارتنا وێ سه‌رده‌مێ خویابو كو ڤان هه‌ردو مالباتا كوردستان فیفتی فیفتی لسه‌ر خوه‌ دابه‌شكر. رێژا ٧% بو ده‌رباسبونا ناف په‌رله‌مانی لوێ سه‌رده‌مێ من بكاره‌ك ئه‌‌سته‌م دزانی بو هه‌مو لایه‌نێن به‌ره‌ی كوردستانی ژبلی په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ. ده‌رئه‌نجام په‌رله‌مان فیفتی هات دابه‌شكرن لسه‌ر ڤان هه‌ردو هێزا.
هه‌ر رۆژ ده‌رباس دبون سه‌ركردێن ڤان لایه‌نا وه‌ك بێژی تازه‌ دوزانی كو چه‌وا سامانی پتر ژخوه‌را زۆرتر كه‌ن و خه‌لكێ برسی كه‌ن. لهه‌می خالێن سنوری لناڤبه‌را خوه‌ و ئیرانێ، عیراقێ و توركی گومركێن بێوژدانانه‌ لسه‌ر بازرگانا دسه‌پاندن، ژده‌رڤه‌ی ڤان گومركا، بده‌ها گومركێن ناڤبه‌را باژێر و باژاروكێن كوردستانێ دانان. پێویست ناكه‌ت مروڤ ئابور ناسبیت ژبو بزانیت زیانا گومركا چه‌نده‌ لسه‌ر هاولاتیێ ئاسایێ. هه‌ربازرگانه‌ك دكارێ خوه‌دا هزرا قازانجه‌كێ دكه‌ت، گرانكرنا گومركێ چزیانێ ببازرگانی ناگه‌هینیت چونكی ئه‌و ده‌ما كه‌رستێ خوه‌ تینه‌ بازارێ هاولاتیه‌ تاپویا گومركا دده‌ت. ده‌ما گه‌لێ مه‌ لبه‌شه‌ك ژ باشور دئیمبارگویێ دا بو شوینا بارسڤكرنه‌ك بو وان بێته‌كرن ڤان ده‌ستهه‌لاتدارا بارێ هاولاتی رۆژ بو رۆژێ گرانتر دكر ژبو هومبانكێن خوه‌ پتر داگرن.
دوارێ ئه‌وله‌كاری و ئازادیا تاكه‌سیدا بباوه‌ریا من گه‌له‌ك و گه‌له‌ك ژ ده‌ستهه‌لاتداریا داگیركه‌را كومباختر بو، گرتن و زۆرداری ل خه‌لكێ بێ ده‌سهه‌لات لنیڤا رۆژێ دهات كرن هه‌یا ره‌وش گه‌هشت هندێ كو هنده‌ك به‌رپرسا ژڤان هه‌ردولایان زیندانێن خوه‌یێن تایبه‌تی هه‌بون. ده‌سته‌سه‌ركرن و ئه‌‌شكه‌نجه‌دان بێ هه‌بونا دادگه‌ها ترسه‌ك مه‌زن خستبو دلێ هاولاتیێ ئاسایی.
شوینا ئه‌ڤ بریارده‌ره‌ خه‌لكێ خوه‌ به‌ره‌ڤ ئاراستێ ڤیانا نه‌ته‌وه‌ و نیشتیمانی ببه‌ن هه‌می پێكولێن خوه‌ دكرن كو چه‌وا هه‌ڤدو دچاڤێ گه‌لدا كرێت كه‌ن.
مودێلا تۆزوبا وی زه‌مانی ده‌ركه‌فت ده‌ما ڤان ده‌ستهه‌لاتدارا كه‌سانه‌ك نه‌ خوه‌نده‌ڤان، ساویلك و ژخوه‌رازی كرین ئه‌فسه‌ر، رێڤه‌به‌رلژێر ناڤێ پێشمه‌رگێن كه‌ڤن كو ره‌وش گه‌هانده‌ هندێ مروڤێ ژخوه‌ بشه‌رم نه‌بێژیت روژه‌كێ پێشمه‌رگه‌ بوم و خه‌لكێ مه‌ بخوه‌ ئێدی ژ ته‌نگاڤیا خوه‌ گالته‌ بپێشمه‌رگه‌ی دكرن.

‎لدور مالا مه‌

Check Also

بلفور و تیلرسون – جوهی و كورد

د. شه‌عبان مزوری ئه‌ڤرو ١٠٠ سال ده‌رباس دبن لسه‌ر ناما ریتشارد ئه‌رتور بلفور نڤیسی بو …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.