ئه‌ڤرۆ ده‌ر ئه‌نجاما هه‌مان عه‌قلیه‌تا سیاسیا دوهیه‌ به‌شێ دووێ

١٩٩٢- ١٩٩٤ باشورێ كوردستانێ ژ یه‌كین هه‌لبژارتن بو وێرانترین شه‌رێ ناڤخوه‌یێ
د. شه‌عبان مزوری
سه‌ره‌رای هه‌می تێبینیا رۆژا ١٩ گولانێ ١٩٩٢ دێمینیت یه‌ك ژ رۆژێن هه‌رێن دیروكی دمێژویا كوردیدا. بو یه‌كه‌م جار لبه‌شه‌ك كوردستانێ كورد چون سه‌ر سیندوقێن ده‌نگدانێ بو نونه‌رێن خوه‌ هه‌لبژێرن و بهیڤیا پێكئانینا حوكمه‌ت خۆمالی كو بكاریت كارێن هاولاتیا رێكبخیت و بنیاتا داموده‌زگه‌هێن میری بهێزتر بكه‌ت و به‌ره‌ف پێش ببه‌ت.
هه‌ر لیه‌كه‌مین كومبونا خوه‌ كو ب ئاماده‌بونا زۆر كه‌سێن كاریتێكه‌ر و كورد دوست ژ ناڤچه‌یێن جودایێن جیهانێ لاوازی و بێ بریاریا په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ نیشادا. یه‌نه‌كێ ل هه‌رێما ده‌ستهه‌لاتداریا خوه‌ ئه‌ڤ ئالا دیسامبرا ٢٠١٢ لباشور وه‌ك ئالا هه‌رێمێ تێ ناسكرن هه‌لدابو. مه‌گه‌له‌ك كه‌سان چاڤرێدكر كو هه‌مان ئاله‌ ژلایێ په‌رله‌مانی ل یه‌كه‌مین دانیشتن بێت په‌سه‌ندكرن و بێت بلندكرن لسه‌ر بانێ په‌رله‌مانی، لێ په‌ده‌كێ ئالا عیراقێ بلنكر و یه‌نه‌كێ خوه‌ بێده‌نگكر. بڤی كاری ده‌ستهه‌لاتدارا بریارده‌ر ل باشورێ وه‌لات بته‌مامی ساویلكاتیا خوه‌ نیشاندا. دده‌مه‌كی تو داخوازا فیدرالیه‌تێ دكر، دڤێت كێماسی هنده‌ك ئاگاداری و پێزانینێن سه‌ره‌كی هه‌بن لسه‌ر سیسته‌مێن سیاسی، كیانێن فیدرالی نینن لدونیایێ بێ ئالا.

یه‌ك ژ كێماسیێن دن یێن په‌رله‌مانی ئه‌وبو كو بریارده‌ستێن دناڤ یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ و تایبه‌ت جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی لخوه‌ نه‌دانان ببنه‌ ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی كو ئه‌ڤه‌ بخوه‌ تشته‌كێ نوی بو دژیانا په‌رله‌مانی ل وه‌لاته‌كێ هه‌رێ لاوازێ دیموكراسی. ئه‌ڤه‌ به‌رده‌وام بو هه‌یا ئاشبه‌تالیا ١٦ ئوكتوبه‌را ٢٠١٧، هه‌یا پارتێن خوه‌دان یه‌ك كورسیك سه‌روكێ وان خوه‌ ژ په‌رله‌مانی مه‌ستر ددیت، ده‌ما ژ هنده‌ك وان سه‌روك پارتیا من بخوه‌ پرسیه‌، به‌رسڤا وان ئه‌ڤه‌ بو ( مائه‌م ژ جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی كێمترین؟ ). بێگومان ئه‌ڤه‌ژی تشته‌ك بێنمونه‌یه‌ ل ژیانا سیاسی و په‌رله‌مانی كو كه‌سێن خوه‌ بسه‌روك پارت و رێكخستن دوزانن لخوه‌ نه‌دانن جهێ خوه‌یێ ئاسایی بگرن و خزمه‌تا گه‌لێ خوه‌ بكه‌ن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ بو ئه‌گه‌را هندێ ئه‌م بێ سه‌روك ماین لوێ ده‌مێ ژبه‌ركو جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی هه‌ردو دڤێت ببان سه‌روك بكورتی یه‌ك وه‌لات و دو سه‌روك. هه‌یا سه‌روكێ بچوكترین رێكخستن دخواست یان سه‌روك بیت یانژی پوستێن دن وه‌رناگریت، هزردكه‌ن بكێماسی ده‌ما ناڤێ وان تینن لجهه‌كی یانژی لمیدیایه‌كێ دێ وه‌ك سه‌روك بێن ناڤكرن، باشتره‌ ژ هندێ كو ئه‌ندام په‌رله‌مان یانژی وه‌زیر بن.
په‌رله‌مانی یه‌كه‌مین حوكمه‌ت راگه‌هاند، حوكمه‌تا فیفتی فیفتی، هه‌ر ژ سه‌روكێ په‌رله‌مانی و سه‌روكێ حوكمه‌تا هه‌یا گه‌هشته‌ چایچیا و فه‌رراشا. رۆژ ده‌رباس دبون لێ یه‌نه‌كه‌ و په‌ده‌كه‌ نه‌كو نه‌كارین مێژویا كه‌ڤن ژبیر بكه‌ن به‌لكو هه‌می پروپاگاندا خوینداریا خوه‌دكر. كێم جڤین و كومبونێن ڤان ده‌رباس دبون كو باسا ١٩٦٤، ١٩٦٦، ١٩٧٥، ١٩٧٨ و سالێن هه‌شتێیا ژ سه‌دسالا بیستا نه‌كربانه‌.
یه‌ك ژكارێن هه‌رێن گرنگ كو ملله‌تێ باشور هیڤیدكر یه‌كه‌مین حوكمه‌تا كوردستانێ ئه‌نجام بده‌ یه‌كگرتنا هێزێن پێشمه‌رگه‌ی لژێر چه‌ترا له‌شكه‌ره‌كێ نیشتیمانی، لێ موخابن به‌ره‌ڤاژی ڤێ چه‌ندێ پێشمه‌رگێن هه‌مو لایه‌نێن كوردستانێ مان وه‌ك میلیشیات سه‌ر بپارتێن خوه‌ڤه‌ ( دبیت هنده‌ك كه‌س هه‌بن بگوتنا میلیشیات دلگران بن ئه‌ڤه‌ژی ڤه‌دگه‌ریت بو تێگه‌هشتنا شاش بو په‌یڤا میلیشیات. باوه‌ر ناكه‌م كه‌سه‌ك گوتنه‌ك نه‌ ماقویل لسه‌ر خوه‌ بێژه‌، له‌وما دبێژم بو ده‌مه‌كێ ئه‌ز بخوه‌ میلیشیا بوم. بدیتنا من هه‌ر هێزه‌كا چه‌كدار لژێر هه‌ر ئیدیولوژیه‌كا هه‌بیت، ئولی، نه‌ته‌وی ، نیشتیمانی …هتد پێگرێ بریارا هێزه‌ك ده‌ستنیشان كری بیت و لسه‌ر بنه‌مایێ پێگیری ببریارا وێ رێكخستنێ و ته‌نانه‌ت دلسوزیا نیشتیمان بو وێ هێزێ دلسوزیا وێ ئیدیولوژیه‌تێ بیت میلیشیایه‌. بو پتر ژ ٩٠ سالا پشتی هاتنا كومونیستا بو سه‌ر ده‌ستهه‌لاتێ ل روسیا و پاشین دوروست بونا یه‌كێتیا سوڤیه‌ت ناڤێ پۆلیسی میلیشیا بو ). بباوه‌ریا من پشتی راگه‌هاندنا یه‌كه‌مین كابینا حوكمه‌تێ ل باشورێ كوردستانێ دڤێت په‌یڤا پێشمه‌رگه‌ لباشور ببا به‌شه‌ك ژمێژویا به‌رخوه‌دانێ و خوه‌راگریێ هه‌مبه‌ر ده‌وله‌تا داگیكه‌را عیراقێ و ل جهێ وێ له‌شكه‌ره‌كێ نیشتیمانی هاتبا ئاڤاكرن لسه‌ر بنه‌مایێ پاراستنا نیشتیمانی و هاولاتی ده‌رڤه‌ی بوچونا كه‌سایه‌تی. پێشمه‌رگه‌ ناڤه‌ك بدیتنا من پر پیروزه‌ چونكی ناسنامه‌یه بو كه‌سێ بێ به‌رامبه‌ر لرۆژێن ته‌نگاڤ هه‌لگرێ ئالا به‌رخوه‌دانێ بویه‌، به‌رامبه‌ر هندێ هه‌مو له‌شكه‌ر خوه‌دی موچه‌نه‌ و له‌شكه‌ر ل جیهانێ تێن دابه‌شكرن بو دو جورا، جوره‌ك كو ژێرا لهنده‌ك وه‌لاتا دبێژن له‌شكه‌ریا زۆره‌ملی، ئانكو پێویسته‌ لسه‌ر هه‌مو هاولاتی كو مه‌رجێن ته‌ندوروستی پێك بینه‌ ببه‌ له‌شكه‌ر بو ده‌مه‌ك ده‌ستنیشانكری، لهنده‌ك وه‌لاتا ته‌نها ره‌گه‌زا نێر و لهنده‌ك وه‌لاتا ره‌گه‌زا نێر و مێ دگره‌. جورێ دن یێ له‌شكه‌ری ئه‌وه‌ ئه‌وێ له‌شكه‌ریێ بو خوه‌ وه‌ك كار دبینه‌ و بژێوا ژیانا خوه‌ پێ دابین دكه‌.
‌هه‌ریه‌ك ژ یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ هه‌ول ددان ژبو پێگه‌هێ خوه‌ موكم بكه‌ن برێكا لخوه‌ كومكرنا پرانیا خه‌لكی بێی بو وان گرنگ بیت رابوردوێ وان، له‌وما جاش و خوه‌ فروشێن دوهی بونه‌ ماقویل و كه‌سایه‌تیێن ئه‌ڤرۆ. په‌ده‌كێ‌ و یه‌نه‌كێ هه‌ولدان دان هێزێن بچوك لخوه‌ كومكه‌ن، بتایبه‌تی په‌ده‌كێ چونكه‌ خوه‌ ددیت به‌رامبه‌ر یه‌نه‌كێ لاوازتره‌ ژبه‌ركو جوغرافیا ده‌ستهه‌لاتداریا یه‌نه‌كێ زۆرتر بو . په‌ده‌كه‌ دڤی واریدا سه‌ركه‌فت و كاری بسامی شنگالی راسپێره‌ یه‌كگرتنا پارتی گه‌ل، پاسوك و حزبا سوسیالیست و پاشان ڤان هه‌می هێزا بخیته‌ همبێزا په‌ده‌كێ. یه‌نه‌كێ ژی سود ژڤێ چه‌ندێ وه‌رگرت و بو ئه‌گه‌را هندێ پرانیا كه‌سێن لدژ یه‌كگرتنا ڤان ئالیا رویێ خوه‌ كرنه‌ یه‌نه‌كێ. پر گره‌نگه‌ كو ئاماژه‌ بهندێ بكه‌م كو پرانیا كه‌سێن ژوان پارتا گه‌هشتین په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ ( پارتی گه‌ل، سۆسیالیست، پاسوك، كومونیست، زه‌حمه‌تكێشان…هتد ) روله‌كێ هه‌رێ گه‌مار له‌یزتن دناڤا په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێدا، ئه‌ڤ كه‌سانه‌ كو خوه‌ ناسدكر بمروڤێن نیشتیمانی، نه‌ته‌وه‌یێ، مافپه‌روه‌ر،پێشكه‌فتی ، گۆرانخواز، دادپه‌روه‌ر، دژگه‌نده‌لی، دژتالانی و…. هتد، پشتی ده‌مه‌ك نه‌ زۆر ئاشكرا بو كو پرانیا وان ئه‌گه‌ر نه‌بێژین هه‌می نه‌ ژ پاقژیا خوه‌ ئه‌ڤ تشته‌ دگوتن به‌لكو یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ ده‌ست بسه‌ر هه‌می تشته‌كی دانابو و ئه‌و بێ پاركربون، له‌وما ئه‌ڤ كه‌سانه‌ بده‌ڤه‌كێ پر گلیز ژ ڤیانا پاریه‌كێ خوه‌ش بو خوه‌ بون باشترین ده‌هۆل قوت و زرنا بێژێن هه‌ردو بنه‌مالێن ده‌ستهه‌لاتدار لباشورێ كوردستانێ. خه‌لكێ مه‌ ڤان كه‌سان باش ناسدكه‌ت پێویستی نینه‌ ناڤا بێژین.
هه‌ر دهه‌مان ده‌مێدا به‌شه‌ك ژ كه‌سێن خوه‌ بزانا و وه‌لاتپه‌روه‌ر دزانی ژ ره‌ڤه‌ندا كوردی لده‌رڤه‌ی وه‌لات، ڤه‌گه‌ران ناڤ وه‌لات و جهێ خوه‌ دناڤ ڤان هێزادا كر و خه‌لكێ مه‌ لده‌ستپێكێ رێزه‌ك مه‌زن بو ڤان كه‌سا هه‌بو، بچاڤێ كه‌سانێت خوه‌دان ئه‌زمون ته‌ماشا دكر لێ ده‌مه‌ك زۆر ده‌رباس نه‌بو راستیا وانژی ده‌ركه‌ت. ئه‌و راستیژی ئه‌وه‌ كو پرانیا ڤان كه‌سا لوه‌لاتێن مشه‌خت بوین نكاری بون بژێوا ژیانا خوه‌ په‌یداكه‌ن، بكورتی پارێ قه‌هوه‌خانێ پێرا نه‌بو له‌وما ئه‌وژی بهه‌ناسه‌ك تولڤه‌كرنێ ڤه‌گه‌ران و وا نیشان ددا كو هه‌می ئه‌و به‌دبه‌ختی و شكه‌ستا وان ل مشه‌ختیێ ژبه‌ر رولێ وه‌لاتپارێزیێ وان بو، هنده‌ مژولێ خه‌باتێ بون بو گه‌لێ خوه‌ كو خوه‌ ژ هه‌مو تشته‌كی بێپار كربون.
ئه‌ڤ ململانا ناڤخوه‌یێ دور نه‌بو ژ ململانا هه‌رێمی و ژترسا یه‌كدو هه‌می هه‌رێم خسته‌ دبه‌رژه‌وه‌ندیا ئیران و توركیا دا، یه‌نه‌كه‌ بو زێره‌ڤانێ ایرانێ بو پاراستنا سنورێن وێ و لێدانا هێزێن رۆژهه‌لاتا كوردستانێ زۆنا كه‌سك بو مه‌یدانا ده‌زگه‌هێ سیخوریا ئیرانێ، په‌ده‌كێ له‌شكه‌رێ توركا ئانی زۆنا خوه‌ بو لێدانا په‌كه‌كێ، هه‌ر یه‌ك بو له‌شكه‌رێ لایه‌نه‌‌كی ژبو بهێزكرنا خوه‌ هه‌مبه‌ر یێ دن و هه‌می پێكولا خوه‌ كرنه‌‌ ژناڤبرنا هه‌ڤدو بهاریكاریا داگیركه‌رێن كورستانێ. باوه‌ر ناكه‌م كورده‌ك هه‌بیت كو تێگه‌هشتن نه‌بیت ژبو چاڤنقاندن ژ هنده‌ك تێكه‌لیێن تایبه‌ت لگه‌ل ڤان هه‌ردو وه‌لاتا، لێ دهه‌مان ده‌مێ دا باوه‌ر ناكه‌م كورده‌ك یانژی هه‌ر هاولاتیه‌كێ باشور یێ بره‌نگه‌ك ته‌ندوروست ره‌وشا هه‌رێمی و جیهانی خاندبا وێ پشتگیریا ڤی ره‌نگێ تێكه‌لیا كربا. هه‌بونا ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانێن وێ لباشور وێ وه‌ك تاكه‌ هێزا بێ ركابه‌ر پشتی هه‌لوه‌شاندنا سوڤیه‌تا به‌رێ فاكته‌ره‌كێ هه‌رێ بهێز بو بو پشته‌ڤانیا كوردا هه‌مبه‌ر ڤان وه‌لاتا ئه‌گه‌ر بریارده‌ستێن باشورێ كوردستانێ‌ سه‌ره‌ده‌ریه‌ك ته‌ندروست لگه‌ل كربا. موخابن خوینداریا كه‌ڤن، حه‌زا به‌رفره‌ كرنا ده‌ستهه‌لاتداریا‌ خوه‌ و دژوار بونا هه‌ڤركیا ڤان هه‌ردو هێزا لبوهارا ١٩٩٤ شه‌رێ وان ده‌ستپێكر.

‎لدور مالا مه‌

Check Also

بلفور و تیلرسون – جوهی و كورد

د. شه‌عبان مزوری ئه‌ڤرو ١٠٠ سال ده‌رباس دبن لسه‌ر ناما ریتشارد ئه‌رتور بلفور نڤیسی بو …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.