ژ قه‌لادزێ هه‌یا واشنتۆن ١٩٩٤- ١٩٩٨، ژ فیفتی فیفتی بو سه‌د ژ سه‌د

ئه‌ڤرۆ ده‌رئه‌نجاما هه‌مان عه‌قلیه‌تا سیاسیا دوهیه‌
به‌شێ سێ

د. شعبان مزوری
حه‌زكرنا سامان و ده‌ستهه‌لاتێ یا بریارده‌ستێن باشورێ كوردستانێ هه‌ر دچو زۆر تر دبو، ئه‌ڤه‌ بخوه‌ژی بو ئه‌گه‌را ئالۆزكرنا ره‌وشێ بگشتی. حوكمه‌تا فیفتی فیفتی رۆژانه‌ یه‌ك تر تاواندكر بنه‌زانینا رێڤه‌بریێ. تێ بیرا ده‌ما سامی عبدولره‌حمان هاتی سوێد بوهارا ١٩٩٤ پر جاران گرنگی دداهندێ كو یه‌نه‌كێ ئه‌زمونا ده‌وله‌تداریێ و چونه‌تیا سه‌ره‌ده‌ریێ لگه‌ل ده‌ستهه‌لاتا سڤیل نینه‌ و ئه‌ڤ یه‌كه‌ بو وان ئالۆزیان دوروست دكه‌ت، به‌ره‌ڤاژی هندێ دگوت په‌ده‌كه‌ خوه‌دی ئه‌زمونه‌ك درێژه‌ دڤی واری، چونكی ژ سالێن شێستا ژ سه‌دسالا بیستا هه‌یا ئاشبه‌تالیا ١٩٧٥ بێژه‌ كێم یان زۆر رێڤه‌بریا هه‌می باشورێ كوردستانێ كریه‌.
گه‌له‌ك كه‌س بباوه‌ریا من بچوك لهنده‌ك ئالۆزیا ته‌ماشادكه‌ن و دبێژن شه‌رێ یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ لسه‌ر چه‌ند دوكانا یانژی چه‌ند مه‌ترێن عه‌ردی ل قه‌لادزێ ده‌ست پێكر. من بخوه‌ ئه‌ڤ سه‌رئه‌نجامه‌ بزه‌لالی ددیت لسه‌ره‌دانا خوه‌ بو باشور ل زڤستانا ١٩٩٣ لسه‌ر ١٩٩٤. ده‌ما ئه‌ز لباشور بوم شه‌رێ یه‌نه‌كێ و بزاڤا ئیسلامی ده‌ست پێكر و یه‌نه‌كێ لهه‌می باشور هێرشكره‌ سه‌ر باره‌گه‌یێن بزاڤا ئیسلامی و ئه‌گه‌ر شاشنه‌بم شه‌ڤا سه‌رسالا ١٩٩٣ لسه‌ر ١٩٩٤ باره‌گایێ بزاڤێ ئیسلامی خوه‌ راده‌ستی په‌ده‌كێ كر لدهوك. پاره‌دوكسه‌ كو نیڤا حوكمه‌تێ شه‌رێ لایه‌نه‌كی بكه‌ت و نیڤا دن وان بپارێزیت. گه‌له‌ك هه‌ڤالێن یه‌نه‌كێ سه‌ركه‌فتنا خوه‌ لسه‌ر بزاڤا ئیسلامی وه‌ك زۆرده‌ستیا هێزا یه‌نه‌كێ نیشان ددا هه‌مبه‌ر په‌ده‌كێ. هه‌لویستێ په‌ده‌كێ دشه‌رێ یه‌نه‌كێ لدژی بزاڤا ئیسلامی پتر یه‌نه‌كه‌ بگومان خست لسه‌ر هه‌ڤكاریا وێ لگه‌ل په‌ده‌كێ بو دابه‌شكرنا ده‌ستهه‌لاتێ. هه‌ڤالێن یه‌نه‌كێ لئاستێن جودا پرانیا جاران دگوت پشتی ئاشبه‌تالیا ١٩٧٥ په‌ده‌كه‌ ته‌نها ل پارێزگه‌ها دهوكێ چالاك بو، وه‌ك پشتراسكرنه‌ك بو ڤان گوتنا هه‌ژمارا چالاكیێن له‌شكه‌ری و شه‌هیدان نیشان ددان ل هه‌ولێر، سوله‌یمانی و كه‌ركوكێ.
دوماهیا بوهارا ١٩٩٤ رویدانا قه‌لادزێ بوهانه‌ك بو ژبو هه‌می دلره‌قی و كینا په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ لناڤ لایه‌نگرێن خوه‌ به‌لاڤكری، بكورتی هه‌ردوو ئالیا ژمێژدا خوه‌ ئاماده‌كربو ژبو ڤێ یه‌كێ. ژ لایه‌ك دنڤه‌ ئه‌ڤ شه‌ره‌ بو یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ قورتالكرنه‌ك بو ژ بێزاریا خه‌لكی ژوان ژبه‌ر تالانی، بێ دادی و هه‌لوه‌شاندنا جڤاكێ ژ هه‌ما بێژه‌ هه‌می پیڤه‌رێن مروڤاتی، لاوازكرنا كه‌رتێ په‌روه‌ردێ، ته‌ندوروستی، خزمه‌تگوزاریێن سه‌ره‌تایی وه‌ك ئاڤ، كاره‌ب رێك و بان…هتد، ژ لایه‌ك دنڤه‌ دژوار بونا ره‌وشا ئابوریا خه‌لكێ هه‌رێمێ ژبه‌ر ئابلوقا رژێما به‌غدا و نه‌بونا ده‌ستهه‌لاتداریه‌ك چالاك و ژێهاتی ژبو سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل وێ ره‌وشێ. تشته‌ك دن پر گرنگ كو نابیت لسه‌ر نه‌راوه‌ستین ئه‌وژی تێكه‌لیێن هه‌رێمی یێن په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ لگه‌ل داگیركه‌رێن كوردستانێ رژێما عیراقێ، توركی و ئیرانێ، شه‌ره‌ك بو وان پێویست بو ژبو ره‌وایێ بده‌ن ڤان تێكه‌لیا، ئه‌ڤ تێكه‌لیژی وه‌ك هه‌می ده‌ما لژێر دورویشمێ ( تو بخوه‌ بكه‌ ئه‌زبه‌نی و ئه‌م ژی دێ بو ته ‌كه‌ین ) هه‌ریه‌ك ژ لایێ خوه‌ڤه‌ كه‌فته‌ خزمه‌تا به‌رژه‌وه‌ندیێن داگیركه‌را به‌رامبه‌ر گرنژینه‌كێ ده‌ما سه‌ره‌دانا به‌رپرسێن ڤان وه‌لاتا دكرن یانژی خوارنه‌ك خوه‌ش بو وان ئاماده‌كربان لسه‌ر سفرێ.
وه‌ك من به‌ری نوكه‌ ئاماژه‌ پێكربو هه‌ر لده‌ستپێكێ باشورێ وه‌لات ره‌نگێ دوو هه‌رێما بخوه‌ڤه‌ گرتبو، پشتی چه‌ند مه‌ها ژ شه‌ری سنورێن ڤان هه‌رێما زه‌لال تر بون و ژ فیفتی هه‌ر‌كه‌سێ ئالیێ خوه‌ سه‌د ژ سه‌د كونترۆلكر. جوگرافیا یه‌نه‌كێ نه‌چاركر بته‌مامی خوه‌ بئیرانێ ڤه‌ گرێده‌ت و په‌ده‌كێ خوه‌ ب توركی و رژێما سه‌ددام ڤه‌ گرێدا. زۆنا زه‌ر بو مه‌یدانا میتا توركا و زۆنا كه‌سك بو مه‌یدانا ئتیلاعاتا ئیرانێ. ژلایه‌ك دنڤه‌ زۆنا پارتی بو باشترین ده‌رفه‌ت بو رژێما سه‌ددام ژبو قاچاغچیاتیا نه‌فتێ بو توركی و بڤی ئاوای پاره‌ك باشتر دكه‌فت ده‌ستێ په‌ده‌كێ.
كوشتنا له‌شكه‌را ل به‌ره‌یێن شه‌ری تشته‌ك سروشتیه‌ و من نه‌ڤێت لسه‌ر هندێ راوه‌ستێم كانێ پتر ژ كیژان ئالی هاتن كوشتن، ئه‌ز دخوازم لسه‌ر هنده‌ك ره‌فتارێن وان یێن دور ژهه‌مو ره‌نگێن مروڤاتیێ راوه‌ستم دڤی شه‌ریدا. دڤی شه‌ری دا هه‌ردوو لایان كرێتترین كار هه‌مبه‌ر ئه‌ندام و كه‌سێن گومان لسه‌ر هه‌ین كو لایه‌نگه‌رنێن هه‌ڤدو كرن.
كوشتنا ئه‌ندام و لایه‌نگرێن هه‌ڤدوو بێی دادگه‌كرن.
گرتن و هوڤترین شێوێن ئه‌شكه‌نجه‌دانا ئه‌ندام و لایه‌نگرێن هه‌ڤدوو.
ده‌رخستانێ خێزان و كه‌سوكارێن ئه‌ندام و لایه‌نگرێن هه‌ڤدوو.
ده‌ستدانا سه‌ر سامان مولكێ كه‌سوكارێن ئه‌ندام و لایه‌نگرێن هه‌ڤدوو.
تروركرن و بێ سه‌روشوینكرنا كه‌سوكار، ئه‌ندام و لایه‌نگرێن هه‌ڤدوو.
كوشتنا دیلێن هه‌ڤدوو بشێوه‌ك دوروندانه‌.
بێگومان ناخوازم لسه‌ر تشتێن بچوك و كویر راوه‌ستم، ئه‌ڤێن سه‌ری چه‌ند نمونه‌ك بون ژ كارڤه‌دانێن شه‌رێ یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ. هه‌ر لده‌ستپێكا شه‌ری و پشتی كونترۆلكرنا یه‌نه‌كێ بو هه‌ولێر په‌ده‌كهێ خوه‌ پر لاواز دیت. پشتی چه‌ندین هه‌ولدانێن په‌ده‌كێ بو كه‌فتنا ناڤا هه‌ڤلێر شكه‌ست خوارین، په‌ده‌كێ گه‌هشت باوه‌ریێ بێی پشته‌ڤانیه‌ك ده‌ره‌كی نكاریت هه‌ڤلێر ژ ده‌ستێ یه‌نه‌كێ ده‌رخیت. لگۆر پێزانینێت من ژ هنده‌ك ژێده‌رێن نێزیك ژ مه‌سعود بارزانی، مه‌سعود بارزانی دخواست توركیا هاریكاریا وی بكه‌ دڤێ چالاكیێدا لێ وه‌لاتێ توركی كه‌فتنا شه‌ره‌ك راسته‌خوه‌ لگه‌ل یه‌نه‌كێ نه‌په‌ژراند، لوێ ده‌مێ مه‌سعود بارزانی هه‌وارا خوه‌ گه‌هاند سه‌ددام حوسه‌ین ل به‌غدا و ٣١ تیرمه‌ها ١٩٩٦ بپێشه‌نگیا له‌شكه‌ر،تانگ، زریپوش و تۆپێن رژێما به‌عس هه‌ڤلێر داگیركر و پشتی یه‌نه‌كه‌ ده‌رخستی هه‌ڤلێر راده‌ستی مه‌سعود بارزانی كر. هه‌رچه‌ند ئارمانجا مه‌سعود بارزانی ته‌نها هه‌ولێر بو لێ یه‌نه‌كه‌ ژ ته‌مامی باشور خوه‌ڤه‌كێشا دناڤا رۆژهه‌لاتێ وه‌لات ئانكو ئیرانێ. یه‌نه‌كێ دخواست بباوه‌ریا من بڤی كاری مه‌سعود بارزانی و سه‌ددام حوسه‌ین وه‌ك هه‌ڤ نیشان بده‌ لسه‌ر ئاستێ نێڤ ده‌وله‌تی و به‌لكی بڤی ئاوای مه‌سعود بارزانی وه‌ك هه‌ڤالبه‌ندێ سه‌ددام ژ كوردستانێ بێت ده‌ركرن و وه‌ك سه‌ددام هاتنا وی بو وێ هه‌رێمێ بێت قه‌ده‌غه‌ كرن. ئه‌ڤ دیتنا یه‌نه‌كێ سه‌رنه‌گرت به‌لكو به‌ره‌ڤاژی هندێ هێزێن هه‌ڤپه‌یمان و گه‌له‌ك رێكخراوێن نێڤنه‌ته‌وی خوه‌ ژ هه‌رێمێ ڤه‌كێشان‌. پشتی ده‌مه‌ك كورت یه‌نه‌كه‌ بپشته‌ڤانیا ئیرانێ هێرش كره‌ سه‌ر هێزێن په‌ده‌كێ و بهه‌مان له‌زا یه‌نه‌كێ ده‌ڤه‌رێن ژێر ده‌سهه‌لاتیا خوه‌ چولكرین پشتی هێرشا هه‌ڤپشكا هێزێن مه‌سعود بارزانی و سه‌ددام حوسه‌ین، هێزێن مه‌سعود بارزانی ئه‌و ده‌ڤه‌رێن كونترۆلا جه‌لال تاله‌بانی چولكرن و ده‌ما هێزێن جه‌لال تاله‌بانی نێزیكی سنورێ هه‌ڤلێر بوین بپشته‌ڤانیا توركیا و تایبه‌تی هێزێن ئاسمانی مه‌سعود بارزانی نه‌هشت هێزێن جه‌لال تاله‌بانی دوباره‌ بكه‌ڤنه‌ ناڤا هه‌ڤلێرێ. ژوێ ده‌مێ هه‌یا رۆژا ئه‌ڤرو ئه‌ڤه‌ بونه‌ سنورێن فه‌رمیێن زۆنا جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی.
هه‌ر پشتی ده‌مه‌ك كورت ژ كه‌فتنا هه‌رێمێ لژێر ده‌سهه‌لاتداریا یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ ره‌وشا ئابوریا خه‌لكی رۆژ بو رۆژێ لاوازتر دبو، ئه‌ڤێ یه‌كێ زه‌مین خوه‌شیه‌ك باش په‌یداكر بو په‌یدابونا ئولداریێ. بباوه‌ریا من خورستیه‌ ده‌ما مروڤ ته‌نگاڤ و بێ رێ ببه‌ به‌رێ خوه‌ دده‌ت هێزه‌ك ژده‌رڤه‌ی كونترۆلا هه‌ركه‌سێ لسه‌ر رویێ عه‌ردی ئه‌وژی خودێ یه‌. خودێ ژی هه‌ركه‌س ئول بره‌نگه‌ك ناسدكه‌ت لێ سه‌رئانجام هه‌می په‌نا خوه‌ دبه‌ن بو وی. ئالۆزیێن ئابوری، تالانی، بێ دادپه‌روه‌ری …هتد‌ بونه‌ ئه‌گه‌را بهێزبونا رێكخستنێن ئیسلامی و تایبه‌ی برایێن موسلمان ( ئیخوان موسلمین )، ئه‌‌ڤانا پاره‌ك زۆر بو دهات تایبه‌تی ژ وه‌لاتێن كه‌نداڤا عه‌ره‌بی و توركیا. دناڤا جه‌لال تاله‌بانی و مه‌سعود بارزانی دا رێكخراوا برایێن موسلمان پارتا یه‌كگرتوی ئیسلامی راگه‌هاند و بئاشكرا ده‌ست بترورا هزریكر لناڤ جڤاكێ كو به‌رده‌وامه‌ هه‌یا ئه‌ڤرۆ.
شه‌رێ یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ لپاهیزا ١٩٩٨ بدوماهی هات پشتی په‌یمانا واشنتن لژێر چاڤدێریا وه‌زیرا ده‌ر‌ڤه‌یا ئه‌مریكا مادلێن ئولبرایت. بباوه‌ریا من ئارمانجا ڤێ په‌یمانێ بو ئه‌مریكا دورخستنا یه‌نه‌كێ و په‌ده‌كێ لژێر باندورا وه‌لاتێن هه‌رێمی و بكارن وه‌ك دیفاكتو ببن هێزه‌ك ئه‌مریكا بكاریت وه‌ك پێگه‌هه‌ك بو خوه‌ ناسبكه‌ن لگوهارتنێن بێن كرن لرۆژهه‌لاتا ناڤین و تایبه‌ت ل عیراق و ئیرانێ.

‎لدور مالا مه‌

Check Also

ئه‌ڤرۆ ده‌ر ئه‌نجاما هه‌مان عه‌قلیه‌تا سیاسیا دوهیه‌ به‌شێ دووێ

١٩٩٢- ١٩٩٤ باشورێ كوردستانێ ژ یه‌كین هه‌لبژارتن بو وێرانترین شه‌رێ ناڤخوه‌یێ د. شه‌عبان مزوری سه‌ره‌رای …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.