كاره‌با هه‌رێما كوردستانا عیراقێ لناڤبه‌را چاره‌سه‌ری و نه‌خواستنا چاره‌سه‌ریێ

د.شه‌عبان مزوری
ڤان رۆژان دیسان بئه‌گه‌را بوها بونا نرخێ كاره‌با ماتورا جاره‌ك دن بابه‌تێ كاره‌با بو رۆژه‌ڤ ژبو گه‌له‌ك كه‌سان. لێ یا بالكێش بو من كو خه‌لكێ‌ پتر ژهه‌می په‌یوه‌ندیدار د جڤاكێ دا بێ ده‌نگ و بێ هه‌لویسته‌. ئه‌ز ناخوازم براستی وانا لومه‌ك لسه‌ر ڤێ چه‌ندێ، چونكه‌ دبیت ئه‌ڤ خه‌لكه‌ مژولێ پاریێ نانێ رۆژانه‌ بیت ژبه‌ر ره‌وشا دژوارا ئابوری لهه‌رێمێ كو ئه‌ڤه‌ پتر ژچوار سالانه‌ به‌رده‌وامه‌ و هه‌ر دچه‌ خه‌لكێ هه‌ژار زۆرتر دبه‌ چونكه‌ ئه‌و دراڤێ سپی خه‌لكی هه‌لگرتی بو رۆژه‌ك ره‌ش وێ خلاس دبیت، ژبه‌ركو وه‌سا خویایه‌ كو رۆژێن ره‌ش دێ دوم درێژ بن ده‌وله‌ت سه‌رێ ده‌ستهه‌لاتداریا تالانكه‌را.
پرسا خه‌لكێ مه‌ ئه‌ڤه‌ ٢٧ ساله‌ كه‌نگی دێ كاره‌به‌ك به‌ردوام هه‌بیت وه‌ك هه‌ر وه‌لاته‌ك ئاسایی لڤێ دونیایێ. لێ خه‌لكێ مه‌ دڤێت پرسكربا كانێ بوچی مه كاره‌ب ‌نینه‌؟ شێوێ داراشتنا پرسێ نیڤا چاره‌سه‌ریێ یه‌. ئه‌زدێ هه‌ولده‌م لڤێ نڤیسینێ لسه‌ر ڤێ پرسا بوچی مه‌ كاره‌ب نینه‌ راوه‌ستم.
هه‌ر پشتی ده‌سهه‌لاتداریا به‌شه‌ك ژ باشورێ كوردستانێ كه‌فتیه‌ ده‌ستێ به‌ره‌ی كودستانی بوهارا ١٩٩١ هه‌می پارتی، رێكخستن و كه‌سایه‌تیێن كارتێكه‌ر ده‌ست كرن بتالان كرنا باشورێ وه‌لات. زۆر جاران مه‌ بهیستیه‌ كو هنده‌ك كه‌سان دناڤ هنده‌ك لایه‌نێن سیاسی باسێ هندێ كریه‌ كو چه‌ند ده‌ستپاك بویه‌ و ده‌ستدرێژی نه‌كریه‌ سه‌ر مالێ میری، لێ ١٠ سالێن داوین برونی سه‌لماند كو ئه‌و مروڤ به‌شه‌ك ژوان ژترسینوكیا خوه‌ نه‌كریه‌ و به‌شێ دن پوشمانه‌ كو نه‌كریه‌.
پرسا مه‌ سێكته‌رێ كاره‌بێ یه‌ له‌وما ئه‌م دێ لسه‌ر تالانكرنا وی راوه‌ستین. بده‌ستێ كه‌سێن خوه‌ برزگاركه‌رێن نه‌ته‌وه‌و نشتیمان ناسدكر هه‌مو ژێرخانا كاره‌بێ هات وێران كرن بچه‌ند هه‌فتیا. ده‌سپێك بدزیا ماتورێن كاره‌بێ بو، پاشان كه‌ل و په‌لێن دن یێن كاره‌بێ هه‌یا گه‌هشته‌ تێله‌ و ستونێن كاره‌بێ. ئه‌ڤ كاره‌ساتا ڤان بێ ره‌وشتا كری بو سه‌رچاوێ داهاته‌ك مه‌زن بو وان كو ئه‌ڤه‌ ٢٧ ساله‌ خه‌لكی پێ ددوشن.
سێكته‌رێ كاره‌بێ یه‌ك ژسێكته‌رێن هه‌رێ مزنێ گه‌نده‌لیێ یه‌ پشتی گومركا ( هه‌لبه‌ت نه‌فت، ته‌له‌فون، ئینترنێت و زه‌ڤی كو پاشی هاتن ) كو هه‌زاران دزو تالانچیا بخوه‌ڤه‌ دگره‌، هنده‌ك راسته‌وخوه‌ و هنده‌ك نه‌راسته‌وخوه‌. وه‌ك ئه‌م دزانین بازارا ماتورێن كاره‌بێ مونوپولكریه‌ ژ لایێ ده‌زگه‌هێن بناڤ میری و بناڤه‌روك حزب و مالباتی. ژبو كه‌سه‌ك بكاره‌ ماتوره‌ك كاره‌بێ دانه‌ و بفروشه‌ دڤێت موله‌تێ ژ ده‌زگه‌هێ په‌یوه‌ندیدار وه‌رگره‌ و لڤێره‌ گه‌نده‌لی ده‌سپێدكه‌ت. بێی پالپشتیا پارتێن ده‌سهه‌لاتدار كه‌س نكاره‌ موله‌تێ وه‌رگره‌، بێ به‌رتیل موله‌ت نینه‌. خوه‌دانێن ماتورا بدو شێوا سودمه‌ندن ژڤی كاری، یه‌كه‌مین راسته‌وخوه‌ فروتنا كاره‌بێ بو هاولاتیا و دووه‌مین فروتنا گازێ ل بازارا ئازاد، وه‌ك ئه‌م هه‌می دزانین خوه‌دیێن ماتورا گازێ بنرخه‌ك ئه‌رزانتر ژ بازارێ وه‌ردگرن.
ژبو ئه‌ڤ یه‌كه‌ نه‌مینه‌ دڤێت ژ ده‌رڤه‌ی مه‌رجێن ئه‌وله‌كاریێ هیچ مه‌رجه‌ك نه‌بیت كو هه‌ر كه‌سێ بخوازیت ماتوره‌كی دانیت و كاره‌بێ بفروشیت، دوه‌م دڤێت بهیچ ره‌نگه‌كی هاریكاری بو خوه‌دانێن ماتورا نه‌بیت ژلایێ ده‌ستهه‌لاتا میریڤه‌، ئانكو دڤێت خوه‌دی ماتور وه‌ك هه‌ر كه‌سه‌ك گازێ بكره‌ بنرخا بازاری. وێ ده‌مێ ئه‌م دێ بینین كانێ ئه‌مپێرێ كاره‌بێ دێ بچه‌ندێ بیت، كانێ دێ گرانتربیت یان ئه‌رزانتر؟
ئه‌ڤ ره‌نگێ سه‌ره‌ده‌ریا ئه‌ڤرۆ لگه‌ل كاره‌بێ تێ كر دوجارك خه‌لكێ كێم ده‌رامه‌ت تالاندكه‌ت. یه‌كه‌مین ئه‌وا ژێرا دبێژن پشتگرتنا كه‌رتێ تایبه‌ت و خوه‌دی موتورا بدابین كرنا گازێ بنرخه‌ك ئه‌رزان ئه‌و پاره‌ ژ مالێ گشتی دچیت بو به‌رتیل و كاره‌با به‌لاش بو ژماره‌ك تالانكه‌را لگه‌ل بازرگانا. خوه‌دانێن موتورا هه‌ر یه‌كی سوزدایه‌ به‌شه‌ك ژ تالانكه‌را كو كاره‌با وان و هنده‌ك ده‌ور و به‌را وان به‌لاشبیت، ڤێ یه‌كێ قه‌ره‌بو دكه‌ن بگرانكرنا كاره‌بێ لسه‌ر هاولاتیێ ئاسایی.
لڤێره‌ بومه‌ ئاشكرا دبیت كانێ بوچی خوه‌دی ده‌ستهه‌لات ناخوازن ڤێ پرسێ چاره‌سه‌ركه‌ن چونكی دێ نانێ وان ئێته‌ برین.
لسه‌ر كاره‌با كو ژێرا دبێژن نیشتیمانی دڤێت بكه‌ڤینه‌ شه‌ری لگه‌ل فیرعه‌ونێن تالانكه‌را، چونكی لڤێره‌ بازارا بملیارا دولارایه‌ وه‌ك نه‌فت، مۆبیل ته‌له‌فون و ئینترنێت؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟

‎لدور مالا مه‌

Check Also

خوه‌دێ لته‌‌ بده‌ت یان لوانا؟

د.شه‌عبان مزوری گه‌له‌ك جاران من گوتیه‌ بموخابنیڤه‌ كو بریارده‌رێن كورد لباشورێ وه‌لات نه‌ ئارمانج نه‌ …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.