رۆژئاڤا چكرن، چدكه‌ن و دێ چكه‌ن؟

د شه‌عبان مزوری

سه‌رهه‌لدانا گه‌لێن سوریێ ژبو مافێن خوه‌یێن ره‌وا هه‌مبه‌ر ده‌ستهه‌لاتداریا بنه‌ مالا ئه‌سه‌د وه‌ك به‌رده‌وام بونا پروسێسا ژێرا دگوتن بوهارا عه‌ره‌بی یاكو پشتی كێمتر ژ ٥ سالا پرانیا خه‌لكی وه‌ك جه‌هنه‌ما عه‌ره‌بی بناڤكر. پشته‌ڤانیه‌ك هه‌رێمی و تا رادده‌ك به‌رفره‌ پشته‌ڤانیه‌ك نێڤده‌وله‌تیژی هه‌بو. دبه‌ ئه‌زا یه‌ك ژوان بوم كو من چاڤه‌رێ دكر ده‌ستهه‌لاتا بنه‌مالا ئه‌سه‌د هه‌ری دره‌نگ داویا سالا ٢٠١١ بداوی هاتبا. لێ وه‌ك مه‌ هه‌میا دیت وه‌سا ده‌رنه‌چو و رۆژ بو رۆژێ ئه‌ڤ سه‌رهه‌لدانه‌ ژ ره‌نگێ خوه‌یێ نیشتیمانی ده‌ردكه‌فت و ره‌نگه‌ك مه‌زهه‌بی بخوه‌ڤه‌ دگرت. شیعه‌ و سننا شه‌رێ خوه‌ خسته‌ ناڤا سوریێ هه‌ما بێژه‌ هه‌می ره‌نگێن رێكخستنێن شیعا لگه‌ل مروڤ ژ ده‌رڤه‌ دبینه‌ جودابونه‌ك هه‌یه‌ لێ لداوی هه‌مو ڤه‌دگه‌رم بو فه‌رمانا رێبه‌رێ ویلایه‌تا فه‌قی ل ئیرانێ، به‌ره‌ڤاژی ڤێ یه‌كێ رێكخستنێن سوننا ته‌مه‌ت هه‌ژمارا وه‌لات و ئیمامێن سوننانه‌ هه‌ر كه‌س بو خوه و لگور دلێ خوه‌‌ كاردكه‌ت و دژهه‌ڤن و ژهه‌ڤ دكوژن پتر ژ شیعا. ئه‌ڤه‌ ژلایه‌ك و ژلایه‌ك دنڤه‌ بكه‌تنا سوریێ روسا هه‌ستكر كو دێ بێ پێ مینن هه‌ما بێژه‌ ل هه‌مو جیهانێ ژبلی مالا خوه‌ و كوبا، تایبه‌ت پشتی نه‌مانا رژێما قه‌زافی.
ره‌وشه‌ك وه‌ك من لژور باسكری كورد دكاری بون لروۆژئاڤا چبكه‌ن؟ كرن یان نه‌ و بوچی؟ وه‌ك ئه‌م دزانین رۆژئاڤایێ كوردستانێ جوغرافیه‌ك پر ئالۆز هه‌یه‌، ژ سێ پارچێن ژ هه‌ڤ قه‌تیای پێك دێت، ل هه‌ر پارچه‌كێ بسه‌رێ خوه‌ جوغرافیه‌ك پر ئاسته‌نگ هه‌یه‌. ئه‌ڤێ جوغرافیایێ تاراده‌ك مه‌زن په‌یه‌ده‌ ناچار دكر دده‌لیڤێن جودادا هه‌لویستێن جودا هه‌بن لێ بباوه‌ریا من ئارمانجا سه‌ره‌كیا په‌یه‌دێ كوردێن رۆژئاڤا بكێمترین زیان ژڤێ دوزه‌خا سوریێ قورتالبن. په‌یه‌دێ راگه‌هاند دشه‌رێ ناڤبه‌رێ ده‌وله‌تا سوریێ و ئه‌وا ژێرا دبێژن ئوپوزسیونا چه‌كدار دێ بێ لایه‌ن بیت و دێ هه‌ولده‌ت رێكا سێیه‌مین په‌یداكه‌ت، ئانكو سیاسه‌تا خوه‌پاراستنێ.
هه‌ر ژده‌ست پێكا ئالۆزیێن سوریێ به‌ره‌یا نیشتیمانیا سوری وه‌ك سه‌ركێشا ئوپوزسیونێ هات راگه‌هاندن و هنده‌ك كورد ژی كه‌فتن ناڤدا، پاشان به‌شه‌ك مه‌زن ژهێزێن كوردی ئه‌نه‌كه‌سه‌ راگه‌هاند و خوه‌ وه‌ك ته‌نیا نونه‌رێ ره‌وایێ كوردی ناساند و خواست كورد ببن به‌شه‌ك ژ ئه‌وا لدوماهیێ ژێرا گوتن هه‌ڤپه‌یمانیا سوری. ل لایێ دن په‌یه‌دێ ده‌ستهه‌لاتا خوه‌ به‌لاڤكر لسه‌ر هه‌مو هه‌رێمێن جه‌زیرێ لده‌ستپێكێ پاشان هه‌رێمێن دن، ژبلی هه‌بونا كارمه‌ندێن حوكمه‌تێ وه‌ك پولیس، ئاسایش، له‌شكه‌ر لناڤه‌ندا باژا، حوكمه‌ت به‌ردوام بو بدانا موچا، زۆر كه‌سان دگوت ئه‌ لهه‌ڤ هاتنه‌ لناڤبه‌را حوكمه‌تێ و په‌یه‌دێ لێ بباوه‌ریا من ئه‌سه‌د دخواست كوردا لخوه‌ نه‌كه‌ نه‌یار و ژ لایه‌ك دن وه‌سا نیشان بده‌ت كو كورد پشتگرێن ده‌ستهه‌لاتا دیمه‌شقن. ئه‌ڤ ره‌وشه‌ مروڤ دكاره‌ بێژه‌ هاتبو په‌ژراندن ژ لایێ په‌یه‌دێ ژی ڤه‌. ئه‌نه‌كه‌سێ پر دخواست كوردا هانده‌ دژی رژێما ئه‌سه‌د وه‌ك ناڤچێن دن یێن سوریێ و هه‌ولدا ب گه‌له‌ك ره‌نگا و تایبه‌ت بپالپشتیا سه‌روكێ په‌ده‌كا عیراقێ مه‌سعود بارزانی ڤه‌گه‌ر ناڤا سوریێ بهنده‌ك چه‌كدارێن كو په‌ده‌كا باشور په‌روه‌رده‌ كربون ژبو ده‌ستهه‌لاتێ لوان هه‌رێما لگه‌ل په‌یه‌دێ هه‌ڤپاركه‌ن، لێ بباوه‌ریا من په‌یه‌دێ چاك دوزانی كو ئه‌نه‌كه‌سه‌ دخوازه‌ كوردا راسته‌وخوه‌ بخه‌ شه‌رێ دژی دیمه‌شق. په‌یه‌دێ مه‌ترسیا ڤی پلانی باشدزانی و بباوه‌ریا من سه‌ركردێن وێ به‌رمیلێن بومبا لهه‌رێمێن دن یێن سوریێ باش بچاڤێن خوه‌ ددیتن، پرس هه‌رده‌م ئه‌و بو ئه‌گه‌ر هه‌مبه‌ر عه‌ره‌با ئه‌سه‌د ئه‌ڤ هه‌مو تاوانه‌كرن وی ده‌می وێ لهه‌مبه‌ر كوردا چكربا؟ ئه‌و هه‌ڤهزرین وێ ده‌مێ دا دخواستن ته‌ڤایا رۆژئاڤا بچه‌ند مه‌ها هاتبا وێرانكرن كو ئه‌ڤه‌ ئارمانجا هه‌ڤالبه‌ندێن ئه‌نه‌كه‌سێ بو.
هه‌ردچو هێزێن ته‌روریستێن ئیسلامی بپشتگیریا رێكخستنا جیهانیا ئیخوانا و ئه‌لقاعیده ل سوریێ بهێز دبون، ئه‌ڤ هێزه‌ ژ لایێ توركیڤه‌ هات بكارئینان ژبو لێدا كوردا و خوه‌سه‌ریا وی سه‌رده‌می په‌یه‌دێ دكر. ئه‌ڤ هێرشه‌ لهه‌رێما جه‌زیرێ ده‌ست پێكرن و ل چه‌ند گوندا تالانی، ره‌ڤاندنا خه‌لكی و كومه‌لكوژی هاتن كرن‌. هه‌مبه‌ر ڤێ چه‌ندێ په‌یه‌دێ رۆژ بو رۆژێ هێزه‌ك ب په‌روه‌رده‌ ژ كور و كه‌چێن رۆژئاڤا، خوه‌به‌خشێن پارچێن دنێن كوردستانێ و ژماره‌ك زۆر ژ خوه‌به‌خشێن ئینته‌رناسیونال پێكئانی ژبو ژ خه‌لكێ هه‌رێمێ به‌ره‌ڤانی بكه‌ن.
باشترین تشت كو دسه‌لمینیت كو په‌یه‌ده‌ لگه‌ل رژێمێ نه‌بویه‌، هێرشا لسه‌ر كوبانێ، وه‌ك ئه‌م هه‌می دوزانین ژ پایزا ٢٠١٤ هه‌یا داویا مه‌ها كانونا دویه‌مین شه‌ر ل كوبانێ به‌رده‌وام بو، سه‌ره‌رای كو فروكێن جه‌نگیێن سوریێ و هه‌لیكوپته‌رێن وێ بهه‌زارا هێرش كرنه‌ رێكخستنێن جودا یێن دژی رژێما ئه‌سه‌د لێ یه‌ك فروكه‌ژی نه‌نارد ژبو لێدانا هێزێن داعش ده‌ما هێرش دكر سه‌ر كوبانێ. مه‌ گومان نینه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا ل رۆژێن داوی دهه‌وارا كوبانی نه‌هاتبا وێ كوبانی كه‌فتنا ده‌ستێ داعش و بڤێ رۆژێرا كه‌فتنا ئه‌مریكا یا روژئاڤا ده‌ست پێ دكه‌ت. لڤێره‌ من دڤێت بێژم په‌یه‌دێ ئه‌مریكا نه‌ئانی رۆژئاڤا لێ ئه‌م سۆپاسیا ئه‌مریكا دكه‌ین لسه‌ ئالیكاریا وێ بو گه‌لێ مه‌ لرۆژئاڤا و بتایبه‌ت شه‌رێ كوبانی.
بكه‌فتنا شه‌ر و بهه‌ڤچونێن سوریێ بو سالا پێنجا هێدی هێدی ئه‌مریكا ژ هه‌ڤالبه‌ندێن خوه‌یێن هه‌رێمێ بێزار دبو و بتایبه‌تی پشتی به‌لاڤ بونا ب هه‌زارا ده‌كومه‌نتا لسه‌ر ئالیكاریا ده‌وله‌تا تورك بو داعش و هه‌ڤالبه‌ندێ وێ.گه‌له‌ك كه‌س دبێژن په‌یه‌ده‌ بفه‌رمانا په‌كه‌كێ كاردكه‌ و شه‌رێ خوه‌ ڤه‌گوهاستیه‌ ناڤا رۆژئاڤا لبیرا مه‌ هه‌میا مایه‌ ده‌ما شه‌رێ كوبانێ رۆژنامه‌ڤانا ژ سالح موسلم پرس كرین، هون چه‌وا ته‌ماشه‌ی هاریكاریا ده‌وله‌تا تورك بو داعش دكه‌ن گوت ( مه‌ژی ده‌نگویه‌ك وه‌سا بیستیه‌ لێ ئه‌ز باوه‌ر ناكه‌م كو ده‌وله‌تا تورك ڤی كاری بكه‌ت لێ دبه هنده‌ك كه‌س بن ) سالح موسلم باش دزانی ده‌وله‌ته‌ لێ نه‌ دخواست بوهانا بده‌ ده‌ست ئه‌ردوگان، په‌یه‌دێ هه‌می هه‌ولدان توركیا بێلایه‌ن بكه‌ت لێ سه‌رنه‌كه‌فت چونكه‌ تورك قه‌بول ناكه‌ن وه‌ك جامێرا ئاشكرا دبێژن لهه‌ر جهه‌ك ماله‌ك كوردی هه‌به‌ ئه‌م دێ خراب كن.
هه‌بونا سنوره‌ك به‌رفره‌ه ناڤبه‌را توركیا و داعش، ڤه‌كرنا نه‌خوشخانا ژ بو بریندارێن داعش، هاریكاریا لۆجستی، سه‌ربرینا هاولایێن ئه‌وروپی و ئه‌مریكی لسه‌ر ده‌ستێ داعش ئه‌ڤه‌ و گه‌له‌ك هوكارێن دن وه‌كرن كو‌ ئه‌مریكا سیاسه‌تا خوه‌ لسوریێ بگهوره‌ و خوه‌ نێزیك كوردا بكه‌. لڤێره‌ پرسه‌ك ئه‌خلاقی ده‌ركه‌فت مه‌یدانێ گه‌لو دبه‌ ئه‌مریكا هاریكاریا هێزه‌ك پاشڤه‌رو، ئولی و نه‌دیمۆكرات بكه‌ هه‌مبه‌ر هێزه‌ك سیكوله‌ر، پر ئول و پر نه‌ته‌و. له‌وما رۆژ بو رۆژێ ئه‌مریكا هه‌ڤكاریا خوه‌ ب په‌یه‌دێرا‌ موكم تر كر و ده‌ست بئالیكاریا چه‌كی و دراڤی كرن. ئه‌گه‌ر ئه‌م ژ بوهارا ٢٠١١- بوهارا ٢٠١٥ هه‌لسه‌نگاندنه‌ك بكه‌ی په‌یه‌دێ چهه‌بو و نه‌كر یانژی ئه‌لترناتیڤ چبو.
وه‌ك ئه‌م دوزانین توركیا وه‌لاتێ داوی كه‌فتیه‌ ناڤا هه‌ڤپه‌یمانا شه‌رێ دژ داعش ئه‌و ژی پشتی بو ئه‌شكه‌ره‌ بوی كو ئێدی داعش به‌ره‌ڤ داوی بون دچه‌ لسه‌ر ده‌ستێ هێزێن كوردی ل رۆژئاڤا. ئاڤا كرنا رێبه‌ریه‌ك تارادده‌ك شارستانی لێ دبیت نه‌ بێ كێموكوری بیت شانبشانێ هێزه‌كا شه‌ركه‌ر و چاڤ نه‌ترس بو جهێ گومانێ ژبو توركی. توركیا دخواست سه‌ركێشیا هێرشا ره‌ققه‌ بكه‌ت لێ ئه‌مریكا قه‌بول نه‌كر و پشتی ڤێ چه‌ندێ ژ دوژمنیا روس و ئیرانێ توركیه‌ بو نێزیكترین دوستێ وان. توركیه‌ بئاشكرا ژ روس و ئیرانێ را گوتیه‌ پشتگیریا من بكه‌ن ژبو ژناڤ برنا كوردا ل رۆژئاڤا هه‌مبه‌ر هندێ ئه‌زێ بێ شه‌ر و كێمترین زیان هه‌مو هه‌رێمێن ژێر ده‌ستێ هێزێن ئیسلامی راده‌ستێ وه‌ بكه‌م. له‌وما عه‌فرین گوهارتن ب حه‌له‌ب و هنده‌ك هه‌رێمێن دن. وێ ده‌مێ ئه‌نه‌كه‌سێ و هه‌ڤالبه‌ندێن وێ لتوركی دگوتن بلا خه‌لكێ عه‌فرینێ خوه‌ نه‌رحه‌ت نه‌كه‌ له‌شكه‌رێ ئازاد به‌شه‌ك ژمه‌یه‌ و ئه‌م وێ بێن رێڤه‌به‌ریا عه‌فرینێ بكه‌ین، لێ مه‌دیت داوی چه‌وا بو، گه‌له‌ك كه‌سان دگوت عه‌فرین بلا دابا ده‌ستێ رژێما ئه‌سه‌د، ئه‌ز بخوه‌ ڤان مروڤا وه‌ك ئه‌حمه‌قێت سیاسه‌تێ بناڤ دكه‌م، لسوریێ رۆژا ئه‌ڤرو روسیا و ئیران خوه‌دی بریارن و له‌وما بریار دابون عه‌فرین بده‌ن توركا ژبو وه‌ك تۆلستاند‌ن هه‌مبه‌ر هاریكاریا په‌یه‌دێ بئه‌مریكارا. هه‌رچه‌نده‌ په‌یه‌دێ نه‌ ئه‌مریكا ئینایه‌ و نه‌ دكاره‌ ده‌رخه‌.
ئه‌ڤرۆ ل چواره‌مین سالڤه‌گه‌را پشتگیریا نێڤنه‌ته‌وی بو كوبانی توركیا هێزێن خوه‌ ل سه‌رانسه‌ری سنورێ رۆژئاڤا كومكرینه‌ و گه‌فا داگیركرنێ دكه‌، رۆژانه‌ هنده‌ك هه‌رێما ژخوه‌را دكه‌ ئارمانج، چه‌كدار و سڤیل شه‌هید و بریندار دبن. دیسان پرس ئه‌ڤه‌یه‌ په‌یه‌ده‌ چبكه‌، هیڤیا من هه‌ركه‌سێ پێشنیاره‌ك بو په‌یه‌دێ هه‌به‌ بنڤیسكی بكه‌ به‌ری بقه‌ومیت چونكی پشتی قه‌ومی ئه‌م هه‌می تێرا خوه‌ زانانه‌. په‌یه‌ده‌ به‌رسڤا پرۆڤه‌كاسیونێن توركا بده‌ت و شه‌ره‌ك به‌رفره‌ه ده‌ركه‌ڤیت كو ب ده‌یان هه‌زار كه‌س وێ ببن قوربانی؟ په‌یه‌ده‌ بێژه‌ فه‌رمون هه‌می رۆژئاڤا بچه‌كڤه‌ ته‌سلیمی توركیا بكه‌ت؟
به‌رپرسێن په‌یه‌دێ، چه‌كدارێن یه‌په‌گێ و یه‌په‌ژێ چه‌په‌رێن خوه‌ به‌رده‌ن و بره‌ڤن وه‌ك باشور لشنگال كری ٢٠١٤ راده‌ستێ داعش كری یانژی وه‌ك هێرشا حه‌شدا شه‌عبی و له‌شكه‌رێ عیراقێ ٢٠١٧ ده‌ما ب ٧٢ كاتژمێرا خانه‌قین هه‌یا شنگال و سحێلا هاتیه‌ چولكرن ژبو حه‌شدا شه‌عبی؟ یانژی دڤێت په‌یه‌دێ هه‌چی بكاره‌ پشو درێژ به‌، به‌رسڤا پرۆڤۆكاسیونێن توركا نه‌ده‌ لێ ئه‌گه‌ر شه‌ر چێبو دڤێت وه‌ك كوبانی و عه‌فرین تا هێزا داوین به‌رخوه‌دانێ بكه‌ت، ئه‌ڤها داوی بوچونا منه‌.

‎لدور مالا مه‌

Check Also

مه‌حمود عوسمان ئاریشه‌یه‌ نه‌ چاره‌سه‌ریه‌

  د. شه‌عبان مزوری گرێدای ڤێ داخویانیا داوی یا دوكتور مه‌حمود عوسمان وه‌ك من سوزدای …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.