ئازادی

ئازادی
د. شعبان مزوری
٢٤/٤/٢٠١١

هه‌یا ئه‌ڤرو ژ دوهی خه‌رابتر بیت، تشته‌ك كه‌ڤن مه‌نابیت……..

راستیا ئازادیێ دبیت وەک رۆمان نڤیس جورج ئورێل دبێژیت ئازادی مافێ گۆتنا هندەک تشتا بو خەلکەکی کو نەڤێن گوهلێ ببن، لەوما بدیتنا من مێژونڤیسێ ئە‌غریقی توکیدیدس گەلەک جوان ئازادیێ پێناس دکەت ئ دبێژیت ( ئازادی نهێنیا بەختەوەریێ یە، مێرانی ژی نهێنیا ئازادیێ یە ). لەوما هەکە مرۆڤ ئازاد نەبیت چجارا نەشێت بەختەوەر و سەرفەراز بژیت.
تێگەهشتنێن جودا هەنە بو ئازادیێ ژ مللەتەکی بو یەکێ دی ژ هەرێمەکێ بو هەرێمەکا دی، هندەک ب کورتی ئازادیێ دبینن ب نەمانا هندەک کەسان یان هندەک هێزان یان ژی هندەک ئیدولوژیا، چونکی ئەڤ کەسە هەمی بەخترەشیا خوە دبینن د بەردەوام بونا وان دا. وەک نمونە گەلێ ئەلمانی ئازادیا خوە بۆ دەمەکێ درێژ ب نەما دیوارێ بەرلین ددیت، مللەتێن سوڤیەتا بەرێ ئازادیا خوە بنەمانا پارتا کومونیستا وی وەلاتی ددیت، گەلێن عیراقێ ئازادیا خوە بنەمانا سەددام ددیت. لێ چەوا جودایا ئێشا لێدانا دەرزیکێ نینە چ ئەوکەسێ دەرزیک ڤێبکەڤیت کورد، چینی، عەرەب، تونسی، سویدی، کەنەدی یان بەرازیلی بیت وەسا تاما ئازادیێ ژیک بو هەمیا یەکە.
مخابن گەلەک ئازادیی ب ئاسایشا ژیانێ ڤە گرێددەن، ئانکو دبێژن پاراستنا ژیانێ د پێشیا هەمی تشتەکیدایە. لسەر ڤان بوچونا بنیامین فرانکلین دبێژیت ( ئەو کەسێن دخوازن ئازادیا خوە ژ دەست بدەن ژبو بدەستڤەئینانا ئاسایشا خوە، ئازادیا خوە و ئاسایشا ژ دەست ددەن و نە هەژی هەردوکانە. هوزانڤانەک فرانسی دبێژیت کو مخابن ناڤێ وی ل بیرا من نینە ( ئەز بتنێ ئێک ئازادیێ دزانم ئەوژی ئازادیا هزرکرنێ یە ). ماسترین زۆردای و تاوان ب دیتنا من دەما کەسەک ژ مروڤی بخوازیت دەست خوەشیێ لێ بکەت و پەسنێت وی بدەت ددەمەکێ دا ئەو بخوە دازنیت کو نە راستە.
ئازادی و دیموکراتی دو تشتێن بهەڤ گرێداینە و ژ هەڤ جودا نابن، وەک فەیلەسوفێ ناڤدار ئەرستو دبێژیت بنگەهێ سەرەکیێ دیموکراتیێ ئازادییە. ئەبراهام لینکولن دبێژیت ئازادی هیڤیا دوماهیێ و هەرا پیروزە لسەر ئەردی. گەلەک جارا ئەم دبینین ل وەلاتێن دکتاتور ئاخڤتن لسەر ئازادیێ تێن کرن و لهەر هەلکەفتنەکێ باسا هندێ دکەن کو ئازادی رۆژ بو رۆژێ پتر دبیت، ئانکۆ وەک ئەو دبێژن گەلەک ئازادی هەیە. روژنامەڤانێ فرەنسی والتر کرونتکی لسەر ڤێ چەندێ دبێژیت ( تشتەک نینە بناڤێ پیچەک ئازادی، ئازادی یان هەیە یان نینە ). گەلەک کەس دبێژن بو نمونە ئەڤرۆ ل پرانیا وەلاتێن جیهانێ ئازادییەک بەرفرە هەیە بو مروڤ بئازادی هەمی هزر و بیرێن خوە ئاشکرا بکەت لسەر هەمی پرسگرێکێن ژیانی. راستە ل پرانیا وەلاتا ئەڤرو ئەڤ مروڤ دكاره‌ باخڤه‌ لێ جودابون ل ناڤبەرا وەلاتێن دکتاتور و دیموکرات ئەوە، ل وەلاتێن دکتاتور مروڤ ئازادە ج بێژیت لێ ل وەلاتێن دیموکرات مروڤ ئازادە پشتی هەر تشتەک گوتی.
گەلێ کورد ئەڤە بهەزارا سالە خەبات دکەت ژبو ئازادیێ، بسەدا هەزار قوربانی دانە ژبو بگەهیتە ئازادیا خوە، ئەڤ خالێن سەری من ئینان بیر ژبو دەستهەلادارێن مە بزانن کو چ ئاخ رزگار نابن هەیا مروڤێن لسەر وێ ئاخێ ئازاد نەبن. من وەلاتەک رزگارکری نەڤێت وەک جەزائیر و لیبیا بیت، پشتی سەدا هەزار قوربانیا خەلکێ وەلاتێ مە پەنا ببەت بو داگیکەرێن دوهی، وەک چەوا ئەڤرو ئەم دبینین ژ ژبو داگیکەرێن دوهی وان رزگارکەن ژ دکتاتورێن وەلاتێ وان یێن ئەڤرو. چەوا دبیت مروڤ بێژیت کەسێ ب دەستهەلاداریا مە رازی نەبیت بلا بارکەت ژ کوردستانێ، گەلو ما لکیژان وەلاتی خەلک هەمی رازیە ژ دەستهەلاتدارێن خوە؟ لێ گەلۆ ژ دەرڤەی دەسهەلاتدارێن دکتاتور کێ چەک لدژی خوەپیشاندەرا بکارئینایە؟ هەمی باسێ گەندەلیێ، بێدادپەروەریێ و دەستدرێژیێ دکەن، لێ دبێژن نابیت کەس لدژ دەرکەڤیت بێی فەرمانا مە. کی باوەردکەت یەک زۆرداریێ لمروڤی بکەت، هەمی مافێن مرۆڤی پێشل بکەت پاشی رێ بدەت مرۆڤ لدژی وی دەرکەڤیت بێ سزادان.
سیستەما دەستهەلاتداریێ لهەر وەلاتەکی دبیتە ئەگەرا پێشڤەچون و پاشکەفتنا وی وەلاتی، لەوما ئەگەر ئەم تەماشەکەین چەند وەلاتا وەک نمونە دێ بینین ئازادی بنگەهێ پێشڤەچون، بهێزبون و بەختەوەریا نەتەوایە. پشتی شەرێ جیهانیێ دوێ ئەلمانیا بو دو پارچە. پشتی دەرباسبونا نەگەلەک سالا خەلکێ ئەلمانیا رۆژئاڤا لسەر پێن خوە راوەستیا و تەڤایا وەلاتێن جیهانێ مەجبورکرن رێزێ لێ بگرن و بو هێزا هەرا مەزنا ئابوری ل ئەوروپا، بەرامبەر هندێ خەلکێ ئەلمانیا رۆژهەلات پشتی دەرباسبونا نەگەلەک سالا بو خوەدان لەشکەرەکێ مەزن و خەلکەکێ برسی و پاشڤەمای. کوریا باشور ب برنج و تەکنولوژیا خوە جیهان داگیرکر، بەرامبەر ڤێ چەندێ کوریا باکور بومبێن ئەتومی چێدکەت و خەلکێ ژ برسان دمریت. بو زانینا خوەندەڤانێ هێژا لگۆر تلڤزیونا سویدی دەما رویدانێن لیبیا هەمی وەلاتا هەولددا خەلکێ خوە ژ لیبیا دەرخیت تەنها کوریا باکور نە دخواست خەلکێ خوە ژ لیبیا دەرخیت، جوونکی ترسا دکتاتورێ کوریا باکور هەبو ئەڤ خەلکێ ڤەگەریت مال نەکە بەهسا رەوشا لیبیا بو دوست و نیاسێن خوە بکەت. نمونا سێیەمین وەلاتێ مالیزیایە، ئەڤ وەلاتا هەیا بەری بیست سالا ژ وەلاتێن هەرێن هەژارێن روژهەلاتا باشورێ ئاسیا بو، گەلەکا دگوت مالیزیا وەلاتەک پرانیا وی بوسرمانن لەوما نەشێت وەک وەلاتێن دی یێن روژهەلاتا باشورێ ئاسیا پێشبکەڤیت، بەلێ ئەڤرو ئەم هەمی دبینین کانێ مالیزیا دڤان بیست سالاندا گەهشتە چ قوناخ دهەمی وارەکیدا. لڤێرە ئەم دبینین کو راستی نینە دەما هندەک دبێژن خەلکێ ڤی وەلاتی ژیرە و خەلکێ وەلاتەکێ دن نەژیرە. ڵێ بختەوەریا هندەکا دبن دەستهەلاتداریەکا دیموکراتدا ژ دایک دبن و دژین هەروەسا بەخترەشیا هندەکایە کو دبن دەستهەلاتداریەکا دەکتاتوردا ژ دایک دبن و دمرن؟

‎لدور مالا مه‌

Check Also

ئەڤرو ژ سبە باشترە

د.شه‌عبان مزوری ٢٦\٠٩\٢٠١١ هەرچەندە ئەڤە بسالانە گەلەک رەوشەنبیر، زانا، بسپور و نڤیسکار ددەلیڤێن جودادا ئاگاداری …


هه‌ر بابه‌ته‌كێ به‌لاڤكری ده‌ربڕینێ ژ بۆچونا نڤێسه‌رێ بابه‌تی دكه‌ت و ماڵامه‌ ئینفو ژێ به‌رپرسیار نینه‌.