نێرین

تاک/ هەڤوەلاتیبوون و خێزان

وەک بنواشێن دەولەتێن تەندرست
بەشێ یەکێ
بەرسڤەکا هەڤپار و ئەرێنی، بۆ کەکێ رامیار ئەحمەد/ تەم و مژا ئیسلامی (ئیسلاما سیاسی)
دڤێت ئەم باش ل سەر کۆمەکا تێگەهان براوستین، کو هەرتم راستی مە دهێن: ئازادیا (“تاک و ئەرک”، “جڤاکی و ماف”، “سیاسی و گوهەرینا دوورهێلی، “هزری و دارێژتنا ئیدیۆلۆگیا”، “ئۆلی و گرێدانا د ناڤبەرا مرۆڤ و خوەداڤەندی دا” و “هەڤوەلاتی و دەسەلاتێ”).
ب راستی، شیانێن پارت/ حکوومەتان، ژ هێزا تاک/ هەڤوەلاتی دهێن، چونکو چ گەل نکارن وەرارێ بکەن، ئەگەر گرێبەستێن جڤاکی د ناڤبەرا دەسەلات و خەلکی/ تاکی دا نەهێنە درستکرن. راستە دیمۆکراتی، بێی ژێیاتیا گرۆپەکا سیاسی وەک ململانێ نابیت، بەلێ پا تشتێ گرینگ هشمەندیا تاکی ــ Individuality ب بهایێن هەڤوەلاتیبوونێ‌ ــ Citizenship بهێتەکرن. رەوشەنگەری ب خوە ژی، ئالاڤێ مۆدێرنیزما تاکی و کۆمێ‌‌یە، کو مرۆڤی ژ دەمارگیری و دێماگۆکیێ رزگار دکەت. هەروها رەوشەنگەری، ئالاڤەکێ دیمۆکراتیێ ژ بۆ ڤەژاندنا گیانێ هەڤوەلاتیبوون و بەرپرسیاریا تاکی ل هەمبەر جڤاک و دەولەتێ‌یە. راستە ژی، تاکەکەسیێ بنگەهێ خوە، ژ سۆفیەتێ وەک “خلوە/ شکەفت” وەرگرتیە، بەلێ پا تاکەکەسێ هزری، گرێدایی ئازادی و بزاڤا رەوشەنگەریێ بوویە. گرفتێن مە یێن مۆدێرنێتی ژ بنگەهێ خوە، گرفتێن کوور و گشتیێن قەلسیا ئاڤاکرنا تاک/ جڤاکینە، چونکو سروشتێ ئەقلانیێ سیاسی، تایبەتمەندیا مۆدێرنیزمێ‌یە. لەورا نووژەنکرنا مە، ژ بهایێن “ئافراندن، هزر، ئازادی، تاک، هەڤوەلاتی و…” ڤالابووینە. دڤێت گەنگەشە ل سەر هەڤدژیا د ناڤبەرا “ماف و ئەرک” و “ئازادیا تاک و سیستەمێ فەروەریێ” دا بهێتەکرن، چونکو پەیدابوونا تاکی ژ دایکبوونا ئازادیێ، ل سەر ئاستێ تایبەت و سەرهلدانا هەڤوەلاتیبوون ل سەر ئاستێ گشتی‌یە. مرۆڤ دکاریت بێژیت، تاک زارۆکێ مۆدێرنێتیێ‌یە، چونکو تاک د فەلسەفا مۆدێرنیزمێ دا، جەمسەرێ پرۆسێسا “سیاسی، ئابۆری و ئێتیکی” بوویە، لەورا ئازادی بوو ناڤنیشانێ “جڤاکا تاکان”(). ل جڤاکێن مۆدێرن و پێشکەتی، نەبەس تاک بەرەڤانیێ ژ جڤاکا خوە دکەت، بەلکو بەرەڤانیێ ژ سەردەمێ خوە ژی وەک دەسکەت دکەت.
ل گۆر لیبرالیزمێ، ژێدەرێ رەوایێ فەروەریێ ژ تاکی دهێت، لەورا دڤێت ئازادیا تاکی بنگەهێ تێکهلیا د ناڤبەرا تاک و دەسەلاتێ/ فەروەریێ دا بیت. جوداهی د ناڤبەرا لیبرالیزم و لیبرالیزما نوو دا، “تەڤلیکرنا ئازادی و دادپەروەری”ێ‌یە، ئانکو لیبرالیزما نوو تێکهلکرنا دادپەروەری و ئازادیێ بوو. ب کورتی، دیمۆکراتی بێی چوارینا “سیکولار، گرێبەستێن جڤاکی، رەوشەنگەری و لیبرالیزم” نابیت.
تاکو ل نک مە ژی ئەقلێن رەوشەنگەر پەیدا نەبن، وەرارێن سیاسی و جڤاکی ناهێنەکرن، لەورا دڤێت تاک ڤەگەریتە “ئەزا” خوە، داکو بنگەهەکێ تەندرستێ تاکی بهێتە ئاڤاکرن. ئێدی کاراکتەر بەرهەمێ “ئەز” و “دوورهێلی” وەک تەڤلیبوونا دیرۆکێ‌یە، بەلێ پا مرۆڤ نکاریت هزر د کاراکتەرەکێ تەندرست، بێی ئەقل و باژاری دا بکەت. بنگەهێ تاکی، ژ ریفۆرمێن پرۆتستانتیا ــ Protestant، ئۆلی و وەرارا پاوان و پرۆسێسا ئابۆری هاتیە. ئەڤێ ژی، شەنگستێ گرێبەستێن سیاسی، جڤاکی و سیستەمێ دیمۆکراتیا لیبرالی خوەشکرن. گرێبەستێن جڤاکی یێن دەسەلاتا تاکی ل گەلێن مۆدێرن، ژ یێن دەسەلاتان ب خوە بلندترن. ل رۆژئاڤا، تاک ناڤنیشانێ مۆدێرنیزما سیاسی‌یە. ئەڤە ژی، بوویە بنگەهێ رەوشەنبیریا ل سەر سیستەمێن جڤاکی و سیاسی ئاڤابووی، چونکو رۆژئاڤا مافێن سڤیل و سیاسی سەردەستکرن. ئها ل ڤی چاخی، سڤیلبوون یا گرینگە، چونکو بێی جوداهیا باوریا “سیاسی و ئۆلی/ مەسەبی”، سەرەدەری دگەل تاکی دهێتەکرن. ئانکو مافێن “ئازادیا تاکی، بەشداریا سیاسی و هەڤوەلاتیبوونێ”، گرفتێن مە یێن هەردەمینە، چونکو تاکی ب واتەیا خوەیا قانوون و مۆرالی، بنگەهێ هەڤوەلاتێبوونێ دانایە.
ل ڤان جورە جڤاکان، دەسەلات زالی سەر زانینێ دبیت، سیاسی زالی سەر هزرمەند و رەوشەنبیری دبیت، چونکو زانین، ئانکو ئازادی و ئازادی ژی ئاراستەکرنا تاکێن ئۆتۆنۆمە، دیارە ئەڤە ژی دگەل ئەقلێن دوهی نابیت. هێشتا ل جڤاکێن مە تاک پەیدانەبوویە، لەورا ئەڤ تاکە نکاریت، دەربازی پرۆسێسا هەڤوەلاتیبوونێ ژی ببیت. ئەگەر تاک دەربازی هەڤوەلاتی نەبیت، ماف و ئەرک دیار نابن و تاکو ماف و ئەرک ژی دیار نەبن، سەنتێن ئاراستەکرنێ زەلال نابن. ئها هوسا ئەم هێشتا جڤاکەک تەڤلیهەڤین، ژ بەر هندێ، نکارین سەنت و ئاراستان دەسنیشان بکەین. مە ژی پتر ل ڤان دەڤەران، پرۆپاگەندا ئاڤاکرنا ئاڤاهی ژ تاکی کریە، لەورا ڤێ ژینگەها گەندەل، کەشەکێ گەندەل ئاڤاکریە. ب ئەنجام، تاکو ئەقلێن ڤەکریێن باژاران و مرۆڤ/ تاک نەبنە ناڤەندا گرینگی پێدانێ، دێ ئەڤ دەڤەرە د بازنەکا بێ سەروبن دا، خوە دوبارەکەت.
هێگێل هەبوونا دەولەتێ، گرێدایی تێکهلیێن خورتێن تاک، مالبات و جڤاکا سڤیل دکەت، چونکو “تاک گیان و دوورهێلێ دەولەتێ‌یە/ هێگێل”(). ئانکو ل گۆر هێگێل، کولتورێ دەولەتێ ب جهئینانا مۆرالیا تاکی و پاش کۆمێ‌یە، دەولەت خوە د مۆرالا جڤاکی دا دبینیت، ل ڤێرێ مرۆڤێ ئاقل هەبوونا خوە هەیە. هەروها دەما دیکارت گۆتی: “ئەز هزر دکەم، پا ئەزێ هەیم”، بنواشێ ناڤەندا تێگەهێ تاکی خورتکر. ئێدی کار و گرینگی پێدانا تاکی، د ئورۆپا دا گەهشتە ئاستەکێ هندێ مەزن، تاکو نیتشەی ب “مرۆڤێ بلند ــ Übermensch” بناڤکری(). لەورا ئەگەر ئەم بها و سەنترالبوونا تاکی ل جڤاکێ دەسنیشان نەکەین، نکارین بەحسێ دەولەتەکا تەندرست و مۆدێرن ژی بکەین، چونکو پرنسیپ و بنگەهێ جڤاکێ تاکە، کو ل داویێ دبیتە پرنسیپ و بنگەهێ دەولەتێ ژی.
ب راستی، خەما مە یا مەزن، دیالێکتیکا گونجاندنا جڤاکی و ئاڤاکرنا دەولەتا ئێتنیکی و هەڤوەلاتیبوونێ‌یە، چونکو ئیرۆ بۆ مە دوو تشت “گونجاندنا جڤاکی و هەڤوەلاتیبوون” گرینگن. هەڤوەلاتیبوون ل سەر سێ فاکتەران “دەستوورەکێ سڤیل، دیمۆکراتی و گیانێ دادیەکا جڤاکی” درست دبیت، کو تاک ژ کوولەتیێ، دەربازی هەڤوەلاتیبوونێ ببیت. دەما تاکێن جڤاکی هشیار دبن، ژ خواستەکێن زکی، دەربازی حەزێن سەری/ هزری، مینا مافێن “سیاسی، جڤاکی، دادپەروەری و…” دبن.
ب سەرهەڤ، ئازادی و دەولەت گرێدایی پرۆسێسا ماف و ئەرکانن، چونکو “تاک ئەندامێ دەولەتێ‌یە”(). ئێدی تاکو هەڤوەلاتی/ تاک نەبیتە جەمسەرێ گرینگی پێدانێ، جڤاک و دەولەت، وەرارێ ناکەن. لەورا باشترین پێناسا حکوومەتێ ژی، سەرهەڤیا حەز و داخوازێن تاک/ هەڤوەلاتیانە. بنێرە ل تەڤ جڤاکێن مۆدێرن تاک/ هەڤوەلاتی، کەرستێ سەرەکیێ پارت، حکوومەت و دەولەتێ‌یە. ب ڤێ تێگەهشتنێ، مرۆڤ/ تاک پێکهاتێ سەرەکیێ دەولەتێ‌یە، چونکو شۆرشا تێکهلیان، مرۆڤ بەری دەولەتێ، کرە ئارمانج. پا گەلۆ بۆچی ل ڤان دەڤەران، هند گوهـ نادەنە تاکی/ هەڤوەلاتی؟!

پتر به‌رچاڤ بكه‌
Back to top button

ئه‌ڤ مالپه‌ره‌ cookies بكارتینه‌ . ژ بو به‌رده‌وام بونا ب كارئینانا ڤى مالپه‌ری . پێویسته‌ تو بكارئینانا مه‌ بو cookies ب په‌ژرینی 

Close