نێرین

رومانسیەتا هەستێن کوردان ل هەمبەر دادگەها دیرۆکێ

محسن ئوسمان

هەرچەوا سۆکرات دبێژیت: “ئەو ژیانا ئەم نەئێخینە ژێر هزرێ، هەژی ژیانێ نینە”، وسا ژی خوێندکارێ وی بەرسڤ ددەت و دبێژیت: “ژیانا ئەم تێدا نەژین، نەهەژیە بێخینە ژێر هزرێ!”دیرۆک د هوندرێ خوە دا مرۆڤی و گەردوونیە، مرۆڤی گرێدایی ئالیێ پاراستن و بیردانکانە و ناڤەرۆک ژی گرێدایی گەردوونیە. ڤەگێرانا بیرئانینان ژی، ڤەگێرانا گەردوونەکێ بچووکە، کو دبیتە ڤەگێرانا مرۆڤەکێ گەردوونی. راستە دەما کەسەک ژیانناما خوە دنڤیسیت و وێنە و ئەلەمێنتێن کەڤن دپارێزیت، ئەو ب خوە جورەکێ پاراستنا دیرۆکێ‌یە، چونکو دیرۆک بێ دۆکومێنت ــ Dokument نابیت، لێ ل نک مە دۆکومێنت بێ دیرۆکن.راستە دیرۆک بێی هزرا دیرۆکێ ناهێتە فامکرن، بەلێ ل نک مە نڤیسین ل سەر دیرۆکێ د کۆنتێکستێن دەرڤەی دیرۆکێ دا دهێتەکرن. مخابن ل ئالیێ مە دیرۆک و ئەفسانە تێکهلبووینە، چونکو ئەم بەشەکین ژ سروشتی، لێ ئەم هێشتا نەبووینە بەشەک ژ دیرۆکێ. مەبەست ژ دیرۆکێ، ئەوا د هشمەندی و بیردانکێن مە یێن ئیرۆ دا زیندی، ئەو دیرۆکا دبیتە خواندنگەهەکا مۆرالی و سیاسی. لەورا هندەک جاران تێگەهێ گەلێن بێ دیرۆک، بۆ وان ملەتێن هشیاریا دیرۆکێ نەبن، دهێتە بکارئینان. ئەگەر دیرۆک رۆلێ تەڤگەرا کوورکرنا هشیاریا ب دیرۆکێ بگێریت، پا گەلۆ ما دبیت پێڤاژۆیا بوویەران، جودایێ پێڤاژۆیا مرۆڤان بیت، چونکو ریالیست تەڤگەرەکا ڤەدەری هشیاریا مرۆڤی نینە؟ ئێدی ئەگەر دیرۆک، هشیاریا ب ئەزموون و گوهەرینێ‌ بیت، پا دیرۆک “زانستێ زانستان”ە. لەورا دیرۆکا بێ هشیاری، ئەفسانەیا ب سەرێ خوەیە. ب کورتی، دیرۆک ئانکو ئیرۆ، چونکو مرۆڤ سەربۆرێن دوهی ب خوە را دئینتە ئەڤرۆ، لەورا دیرۆک نەیا دوهیە، بەلکو یا گرینگ “دیرۆکا ئیرۆیە/ فۆکو”.دیرۆک د نێرینا مە یا ئیرۆ و سوبە دا نە یا بەرهەڤە، ئەڤە ژی گرێدایی هەژاریا مە یا “تێگەهێ دیرۆکێ‌یە”. کێماسیا مە ژی هەستێن دیرۆکێ‌نە، مە هشیاریا دیرۆکێ ب خوە نینە، لەورا هنگی مافێ دیرۆکێ ژی ناهێتەدان. ئەڤە وەک چەکێ، فامکرنا “جڤاک و سیاسەتێ‌یە”. دەما د گەلەکی دا هەست و رەهندێن دیرۆکی نەبن، وی دەمی پێگیری ژی نامینیت. ل نک مە، پتر هەستێن میکانیکیو سەختەیێن دیرۆکێ هەنە. فەلسەفا دیرۆکێ د ژیانێ دا دهێتە زیندانکرن، تێگەهێ دیرۆکی ژی گرێدایی “جڤاک، سیاسەت و دەولەتێ”یە، بەلێ پا ئەرێ دیرۆکا مە ب چ واتە و ئارمانج دەرباز دبیت؟ دەما پرنسیپ نەمان، هێدی ــ هێدی هەر تشت “بیروباور، پێگیری، نەتەوەبوون، مۆرال، سیاسەت و رەوشت” دهلوەریێت یان ئەگەر مرۆڤ بپرسیت، گەلۆ مە چ پرۆسێسەک هەیە ببیتە دیاردەکا جڤاکی؟پرسگرێکا هزرا کوردی د بنگەهێ خوە دا، گرفتا دەسپێشخەری و کریارا گوهەرینێ‌یە، بوون ب خوە ژی، کریارەکا ئافرێنەرا د چوارچووڤێن هەڤرکیێن جڤاکی دایە. نەبوونا هزرێ گرێدایی، نەبوونا بەرهەمیە، تەرلانبوونا کاری، هزرێ ژی تەمبەل دکەت. ئێدی دیرۆک ب خوە ژی پرۆسێسا مرۆڤێ بەرهەمدارە، تێگەهێ وەرارێ ژی تەنێ د پاناڤا بەرهەمی دا دهێتەپێش و ڤەدژەنیتە سەر پێڤاژۆیا رەوشەنبیری و هزری ژی. ب راستی، ئەم نەشیاینە د دیرۆکێ دا بژین، بەلکو مە وەک بینەرێن تەرلان ل دیرۆکێ نێریە. ئەڤە ئەنجامێ هندێ‌یە، کو وەک رەوشەنبیری ژی ئەم تەڤلی ژیانێ نەبووینە، بەلکو تێکستێن مە ژ دەرڤەی ژیانێ هاتینە ئافراندن.دیرۆک ب خوە فەلسەفەیە و رێکا تێهزرکرنا گەلانە، لێ دیرۆک ل نک مە ڤەگێرانا چیرۆکانە. ئەڤە ژی ڤەدگەریتە گیرۆبوونا مە یا دیرۆکێ و نەبوونا هشیاریا “سیاسی، سڤیلی و سێکولاری”. مخابن مە هێشتا دیرۆک فامنەکریە، ئەڤ یەکە ژی رێکا “مرنا دیرۆکێ” بەرین دکەن، چونکو مە نکاریە گیان و ریتمەکا نوو بدەینە تەڤگەرا دیرۆکا خوە. ئها ئەڤێ بێهیڤیبوونێ، رێکا مرنێ خوەشکریە. تێگەهشتنا دیرۆکێ ژ دەرڤەی لۆژیکا دیرۆکێ، گوهداریا چیڤانۆکانە، لەورا یێ ل دیرۆکا مە بنێریت، دێ تراژیدیێن مەزن بینیت، چونکو چیرۆکێن تراژیدیا مە، ب ئاوایەکێ لۆژیکی نەهاتینە رستن. دیارە ئەڤە ژی، پرۆسێسا دیرۆکا مە دئێخیتە کراسێ سێویبوونێ. گەلۆ چما کوردان ب درێژیا دیرۆکێ، خوە ل ئارشیڤ و بیردانکان نەکریە خوەدان؟ ئەگەر مە دوهیا خوە، ب تەڤ پێکهات ڤە هاڤێت بیتە د کووفکێ دیرۆکێ دا، دێ چارەنڤیسێ سوبەهی ژی هەر ل وێدەرێ بیت!گرفتێن هشیاریا ئیرۆ خەلکی بەر ب سەنتێن ترسناک ڤە دبەت، ئەڤ رەفتار و ئەنجامە باندۆرێ ل سەر واتە و واتەبوونێ دکەن، کو ژیانەک بێواتە درست دبیت. دڤێت گەلەک ب رژدی، هزر د واتەبوونێ دا بکەین. ئها ئەڤ یەکە نیهیلیزم، تیرۆر و کاودانێن خرش پەیدا دکەت، چونکو جڤاکێ راستی پەژیکەکا پەنجەشێرێ دکەت. گرینگیا دیرۆکێ نە ژ بەر بوویەر و ڤەگێرانانە، بەلکو دیرۆک بۆ مە ئاشکراکرنا راستیا مرۆڤاتیا مە یا وەک “ناسنامە و کاراکتەر” بەرچاڤ دکەت. ئێدی داکو ئەم دیرۆکێ باش فام بکەین، دڤێت ئەم دگەل دیرۆکێ بژین/ لاکروا. ئەڤە ژی، رێکا “ژ دایکبوونا هەستێن دیرۆکی” دەشت دکەت.ئەگەر نیتشە ب “فیلۆسۆفێ هەستێن دیرۆکی” بهێتە بناڤکرن، پا هێگێل وەک “بابێ دیرۆکا فەلسەفێ” دهێتە هژمارتن، کو ئەڤە ب “گەرناسێن ئەقلی” دهێنە بناڤکرن. ئەقل زارۆکێ باژارانە، باژار ژی ب تاکەکەسی/ خێزانا تەندرست ئاڤا دبیت. خواندنا هێگێل یا فەلسەفا یوونانی، بەشەکێ خواندنا تەڤاییا دیرۆکا جیهانی بوو، دیرۆکا جیهانێ ژی، نوونەراتیا سرتا ئەقلی دکەت. هێگێل یەکەم کەسە، دیرۆکا فەلسەفێ ب پرسا فەلسەفێ نە یا دیرۆکی ناسکری. لەورا هێگێل یەکەم کەسە، دیرۆکا فەلسەفا فەلسەفێ دانای. ئێدی نیتشە “هەستێن دیرۆکێ”، ب “هەستێن شەشێ” ب ناڤ دکەت. گەلۆ ئەم دکارین “هەستێن دیرۆکێ یێن هندا” ڤەگەرینین؟ گەلۆ مە هێلێن هندا یێن دیرۆکی کرینە خەمێن خوە؟ چونکو “ئەگەر هندابوون نەبا، دیرۆک ژی درست نەدبوو/ هایدیگەر”(1).ب راستی، دیرۆکا مە ب تراژیدی و بێدادیا خوە ئاخەکا ب زاخا گەنگەشە و راڤەکرنێ‌یە، چونکو خەمێن دیرۆکێ گرینگترن ژ چیرۆکێن دیرۆکێ. ئەڤ دیرۆکە، وەک پرۆسێسا ئارکیۆلۆگی دخوازیتە هلکۆلینێ، ئەڤە ژی گرێدایی خواندنێن فیلۆلۆگینە، کو بکارن چەڤەنگێن تێکست و ئارگومێنتێن دیرۆکا مە پێ ڤەکەن. ئێدی دیمۆکراتی وەک ئاسۆیەکا بکێرهاتیا ب هەڤرا ژیانێ، دکاریت هندەک دەردێ مە دەرمان بکەت. سەردەمێ مە، گرێدایی کوژیێ نێرینا چاخێن بۆریە. بێدەنگیا بیۆلۆگی واتەیا مرنێ ددەت، لەورا ریکور ــ Ricœur دبێژیت: “هشمەندی ب خوە، دیرۆکە و نەهشی ب خوە ژی، قەدەرە”(2). ئەز دخوازم ب گۆتنەکا نیتشەی، ڤێ نڤیسینێ ب داوی بینم: “ژیان تراژیدیایە بۆ کەسێن هەست دکەن و کۆمیدیایە بۆ کەسێن هزر دکەن(3).ژێدەر1) إسماعیل مهنانة ـــ الوجود و الحداثة/ هیدغر في مناظرة العقل الحدیث ـــ منشورات الإختلاف/ دار الأمان، ط1، رباط ــ مغرب، 2012 ص209.2) إسماعیل مهنانة. ژێدەرێ بەرێ، بپ177.3) د. عبدالکریم عنیات ـــ قراءة نیتشة للفلسفة الیونانیة/ مذکرة مقدمة لنیل درجة الماجستیر في الفلسفة، جامعة منتوري، کلیة العلوم الانسانیة و العلوم الاجتماعیة/ قسم الفلسفة، الجزائر، 2009 ص35.

پتر به‌رچاڤ بكه‌
Back to top button

ئه‌ڤ مالپه‌ره‌ cookies بكارتینه‌ . ژ بو به‌رده‌وام بونا ب كارئینانا ڤى مالپه‌ری . پێویسته‌ تو بكارئینانا مه‌ بو cookies ب په‌ژرینی 

Close