كوردستانینێرین

کوردستاندیرۆکەکا ئالۆز و پاشەرۆژەکا شێلی!

محسن ئوسمان

کەسێ بڤێت ڤان 30 سالێن فەروەریا باشوور، ب هووری و کووری ل بەرچاڤ بگریت، دێ راستی چەند پرسان هێت: ئەرێ پرسگرێک د دوورهێلێ مە دانە، ئەم نکارین بگەهینە رەوش و ئاستێ هەڤقەبوولکرنێ یان ژی پرسگرێک د ئالاڤێن تێهزرکرنێ دانە، کو هێشتا بەردەوامیا نرخێن سولتانیزما کەڤنار رێگریا هەموو پێکۆلێن تێهزرکرنێن مە دکەن؟ل دەسپێکا تەڤگەرێن کوردی و تا نوکە، ئەڤ گەلە هەر مژوولێ درستکرنا رەهبەر و سەرۆکانن، بەلێ قەت کار ل سەر تاک و جڤاکی نەکریە. ب ئاوایەکێ دی، چەوا “مالبات، قەبیلە و ئەشیرەت”، د ناڤ کەسێ یەکێ/ ئاغای دا دهێنە بوهژین، وسا ژی ب هەمان تێگەهشتن، “نەتەوە و پارت” د ناڤ کەساتیا یەکێ/ سەرۆکی دا دهێنە بوهژین. دیارە ئەڤ رەوشێن هوسا، نە بەس نکارن کاراکتەرێن ئۆتۆنۆم بەرهەم بینن، بەلکو هەرتم ئەڤ کاودانە بەرێ گەل ددەنە دژمنەکی، چونکو “یەک ژ ساخلەتێن کاراکتەرێن ئالۆز/ دودل ئەوە، هەرتم هەوجەی دژمنەکیە، دا شەرێ دگەل بکەن/ لۆسیان پەی ــ L. Pye”(1). ب ڤێ یەکێ، مە ژ بۆ پاراستنا رەهبەر/ سەرۆکێن خوە، گرفت و دژمنێن وەهمی درستکرینە، لەورا دۆست و دژمنێن مە، هەر مژوولی بلاڤکرن و سەردەستکرنا کولتورێ خاپاندنێ‌نە. هەر مژوولکرنا خەلکی ب دیاردە و دژمنێن وەهمی ب خوە، نیشانا نەرەواتی و گرفتێن کوورێن ڤان دەسەلاتانە، چونکو یەک ژ ساخلەتێن دەسەلاتێن رەواتیا خوە د ناڤ گەل دا نەبیت، ب گرفت و سەرکوتکرنێ بەردەوامیێ ب رەواتیا خوە ددەن. ب ڤێ یەکێ، گەلێ مە ب خاپاندنا “ترسێن شەران، پرۆژێن وەهمی، گرفت و قەیرانان” هاتیە بێدەنگکرن. تا وێ رادێ، کو رەواتی بوویە سەرکوتکرن، وەک چەوا سەرکوتکرن، بوویە رەواتی. ئێدی گرفتێن مە یێن “ئابۆری، جڤاکی و سیاسی”، ژێدەرێن خوە ژ گرفتێن نەرەواتیا دەسەلاتێ وەردگرن، چونکو ئەو ئەقل و ژێدەرێن دەسەلات رەواتیا خوە ژێ وەردگریت، مالباتی و ستەمکارینە. ل سەر ڤی بنگەهی، درووشمێن ڤان جورە دەسەلاتان “هەموو یان هەموو بۆ من!” لەورا دەستێ خوە، دانایە سەر تەڤ ژێدەرێن ژیانێ. دڤێت مرۆڤ وێ ژی بێژیت، راستە دبیت ئەقلێن دوهی شیا بن “دژمنێن وەهمی”، درست بکەن، بەلێ ئیرۆ نکارن ل هەمبەر هێزا گلۆبالێ خوە راگرن.دیرۆک ب خوە فەلسەفەیە و رێکا تێهزرکرنا گەلانە، لێ دیرۆک ل نک مە ڤەگێرانا چیرۆکانە. ئەڤە ژی ڤەدگەریتە گیرۆبوونا مە یا دیرۆکێ و نەبوونا هشیاریا “سیاسی، سڤیلی و سێکولاری”. مخابن مە هێشتا دیرۆک فامنەکریە، ئەڤ یەکە ژی رێکا “مرنا دیرۆکێ” بەرین دکەن، چونکو مە نکاریە گیان و ریتمەکا نوو بدەینە تەڤگەرا دیرۆکا خوە. ئها ئەڤێ بێهیڤیبوونێ، رێکا مرنێ خوەشکریە. تێگەهشتنا دیرۆکێ ژ دەرڤەی لۆژیکا دیرۆکێ، گوهداریا چیڤانۆکانە، لەورا یێ ل دیرۆکا مە بنێریت، دێ تراژیدیێن مەزن بینیت، چونکو چیرۆکێن تراژیدیا مە، ب ئاوایەکێ لۆژیکی نەهاتینە رستن. دیارە ئەڤە ژی، پرۆسێسا دیرۆکا مە دئێخیتە کراسێ سێویبوونێ. گەلۆ چما کوردان ب درێژیا دیرۆکێ، خوە ل ئارشیڤ و بیردانکان نەکریە خوەدان؟ ئەگەر مە دوهیا خوە، ب تەڤ پێکهات ڤە هاڤێت بیتە د کووفکێ دیرۆکێ دا، دێ چارەنڤیسێ سوبەهی ژی هەر ل وێدەرێ بیت!دڤێت سەر ژ نوو دیرۆکا مە بهێتە خواندن، داکو خولکێ گشتیێ جڤاکا کوردی بهێتە خویاکرن. گەلۆ مرۆڤ دکاریت دیرۆکێ فام بکەت و خوە/ رەوشێ فام نەکەت؟ لەورا تەڤ ئەڤ تێگەهشتنە، درۆڤێن خوەیێن مێتۆدی ژ دەستددەن، چونکو زانستێن هەست و تێگەهشتنێ دهێنە لقکرن. گرفتێن هشیاریا ئیرۆ خەلکی بەر ب سەنتێن ترسناک ڤە دبەت، ئەڤ رەفتار و ئەنجامە باندۆرێ ل سەر واتە و واتەبوونێ دکەن، کو ژیانەک بێواتە درست دبیت. دڤێت گەلەک ب رژدی، هزر د واتەبوونێ دا بکەین. ئها ئەڤ یەکە نیهیلیزم، تیرۆر و کاودانێن خرش پەیدا دکەت، چونکو جڤاکێ راستی پەژیکەکا پەنجەشێرێ دکەت. گرینگیا دیرۆکێ نە ژ بەر بوویەر و ڤەگێرانانە، بەلکو دیرۆک بۆ مە ئاشکراکرنا راستیا مرۆڤاتیا مە یا وەک “ناسنامە و کاراکتەر” بەرچاڤ دکەت. ئێدی داکو ئەم دیرۆکێ باش فام بکەین، دڤێت ئەم دگەل دیرۆکێ بژین/ لاکروا. ئەڤە ژی، رێکا “ژ دایکبوونا هەستێن دیرۆکی” دەشت دکەت.ب راستی، دیرۆکا مە ب تراژیدی و بێدادیا خوە ئاخەکا ب زاخا گەنگەشە و راڤەکرنێ‌یە، چونکو خەمێن دیرۆکێ گرینگترن ژ چیرۆکێن دیرۆکێ. ئەڤ دیرۆکە، وەک پرۆسێسا ئارکیۆلۆگی دخوازیتە هلکۆلینێ، ئەڤە ژی گرێدایی خواندنێن فیلۆلۆگینە، کو بکارن چەڤەنگێن تێکست و ئارگومێنتێن دیرۆکا مە پێ ڤەکەن. ئێدی دیمۆکراتی وەک ئاسۆیەکا بکێرهاتیا ب هەڤرا ژیانێ، دکاریت هندەک دەردێ مە دەرمان بکەت. سەردەمێ مە، گرێدایی کوژیێ نێرینا چاخێن بۆریە. بێدەنگیا بیۆلۆگی واتەیا مرنێ ددەت، لەورا ریکور ــ Ricœur دبێژیت: “هشمەندی ب خوە، دیرۆکە و نەهشی ب خوە ژی، قەدەرە”(2). ئەز دخوازم ب گۆتنەکا نیتشەی، ڤێ نڤیسینێ ب داوی بینم: “ژیان تراژیدیایە بۆ کەسێن هەست دکەن و کۆمیدیایە بۆ کەسێن هزر دکەن”(3).ئەگەر مرۆڤ ل دیرۆکا خوە نەبیتە خوەدان، دێ کەڤیتە بەر تۆلڤەکرنا دیرۆکێ. ب هزرا من، ژ بەر نەبوونا هەستێن دیرۆکی و گرێدانا خەلکێ ب ئەقلێ رابردوڤە، لەورا هەرتم ل نک مە “دیرۆک خوە دوبارە دکەت!” ب ئەنجام، ئێدی شۆرش ب خوە ژی، مینا ماکینەکێ دیرۆکێ ژ قووناغەکێ، دەربازی یا دی دکەت. ب راستی، گوهەرین ب رێکا شۆرشان ل سەردەمێ پشتی شۆرشان کارەکێ گرانە، ژ ئالەکی گوهەرینا کوورا هشمەندی و رەوشەنبیری و ژ ئالێ دی، پێرابوون و راهاتنن.گەلۆ دوبارەبوونا تراژیدیێن مە، ژ ئەنجامێ خوەدوبارەکرنا دیرۆکێ‌یە یان ژی دوبارەکرنا هزرێن کەڤنارە؟ دڤێت ئەم پێداچوونێ ب دیرۆکا خوە دا بکەین، دا بزانین کانێ، گەلۆ ئاستەنگێن دیرۆکا مە چنە؟ ئەڤ رەوشا ئالۆز و مەترسیدار، برینەکا کوور ئێخستینە وژدانا گەلێ کورد. لەورا ل دەم و دەرفەتێن دژوار قەلس و لاوازبووینە، چونکو ڤان تەڤگەران پشتا خوە، ب پاشخانێن دیرۆکێ گەرم نەکربوو. دیارە کەسێ ژ دیرۆکێ نە ترسیت، دیرۆک دلۆڤانیێ پێ نابەت، چونکو دیرۆک هلگرێ بیردانکێن زیندیە. ب ڤێ گرینگیێ، گەنجەکێ سامۆرای ل سالێن شێستان ژ سەدێ نۆزدێ، هاوارکر و گۆتی: “چ دیرۆکێن رابردو نینن، بەلکو دیرۆکا مە ژ ئیرۆ دەسپێدکەت.”(4). لەورا ئەم پێدڤی ب وەرگرتنا هەستێن دیرۆکێ‌نە، ئەڤە ژی بێی ڤەکۆلینێن نوویێن بیاڤێن هزری و نەتەوەی ناهێتەکرن، کو خواندنەک بیت پەندان ژ دیرۆکێ وەرگریت، چونکو نەبوونا هشمەندیا دیرۆکێ، ئەم رادەستی هزرێن کەڤنار و تراژیدیان کرینە. ئێدی “فەلسەفا دیرۆکێ، ژ بلی ڤەکۆلینا دیرۆکیا ب رێکا هزرێ، چ واتەیێن دی نینن”(5). ئەو گەلێن خوە ژ سەهم و ئەفسانەیا سروشتی رزگار نەکرین، نکارن تەڤلی پرۆسێسا دیرۆکێ ببن. ئێدی دیرۆک ب خوە گەریانا ل ئازادیێ‌یە، لەورا دیرۆک هند گرینگیێ نادەتە کەسێن سادە، بەلکو گرینگیێ ددەتە تاکێن گەردوونی، چونکو هەر کەسێ گیان و هەستێن دیرۆکی نینن. دیرۆک دبێژیت د سەر هەموو شەر و تراژیدیان دا، بەلێ دیسان ئەز بۆ پێشڤە دچم، چونکو دیرۆک خوەیی ئارمانج و مەبەستە. دڤێت ئەو ژی بهێتە گۆتن، راستە دیرۆک هەر دچیتەپێش، لێ هندەک جاران ڤەدگەریت، داکو بۆ دەمەکی بێهنا خوە ڤەدەت، بارێ خوە سڤک بکەت و حسابێ دگەل خوە بکەت. لەورا نە ئەقل د دیرۆکێ دا دهێتە خاپاندن و نە ژی دیرۆک د ئەقلی دا دهێتە مەلساندن.دیارە ئەگەرێن هەبوونا گرفتان ژ نەبوونا مەرجێن دەربازبوونا ژ گرفتان دهن، لەورا دڤێت ئەم ئارێشان ب کۆنتێکستێن خوەیێن دیرۆکی راڤە بکەین، چونکو هزر و ئۆل بەرهەمێن دیرۆکێ‌نە و دەربرینێ ژ دوورهێلی دکەن. لەورا ئەم نکارین ڤێ یەکێ، ژ دەرڤەی دیرۆک و دوورهێلی فام بکەین. تا نوکە مە نکاریە ب نێرینێن ئابۆری ــ جڤاکی/ سۆسیۆلۆگی، هشمەندیا مرۆڤێ کورد راڤە بکەین، لەورا هەرتم شرۆڤەکرنێن مە هەژاربووینە. بنێرە ئەم ب درێژیا دیرۆکا خوە، ل سەر خال و جهێن شاش نەراوستیاینە، بەلکو مە هەرتم سەدەم ڤەگەراینە دەرڤە، لەورا ئەم هەر خوە ب شاشیان ڤە دوبارە دکەین. ب ئەنجام، ئەڤ ئەقلێ دوهی/ ئیرۆ فەروەریێ ل مە کری/ دکەت، مخابن ژ دەرڤەی مالوێرانیێ، چ ئاسۆیێن رۆهن و گەشێن سوبە بەرچاڤ نابن!ژێدەر1) مجموعة مٶلفین ــ نظرية الثقافة ـــ ترجمة: د. علي سيد الصاوي، عالم المعرفة (223) الكويت، 1997 ص368.2) إسماعیل مهنانة ـــ الوجود و الحداثة/ هیدغر في مناظرة العقل الحدیث ـــ منشورات الإختلاف/ دار الأمان، ط1، رباط ــ مغرب، 2012 ص177.3) د. عبدالکریم عنیات ـــ قراءة نیتشة للفلسفة الیونانیة/ مذکرة مقدمة لنیل درجة الماجستیر في الفلسفة، جامعة منتوري، کلیة العلوم الانسانیة و العلوم الاجتماعیة/ قسم الفلسفة، الجزائر، 2009 ص35.4) علاءالدین الاعرجي ـــ أزمة التطور الحضاري في الوطن العربي/ بین العقل الفاعل و العقل المنفعل ـــ مطبوعات إي للکتب، ط5، لندن، 2015 ص140.5) هیجل ـــ محاضرات في فلسفة التأریخ ـــ ترجمة: إمام عبدالفتاح، ط1، دار الطلیعة، بیروت ــ لبنان، 1983 ص77.محسن ئۆسمانبەرلین، 2021.02.17

پتر به‌رچاڤ بكه‌
Back to top button

ئه‌ڤ مالپه‌ره‌ cookies بكارتینه‌ . ژ بو به‌رده‌وام بونا ب كارئینانا ڤى مالپه‌ری . پێویسته‌ تو بكارئینانا مه‌ بو cookies ب په‌ژرینی 

Close