كوردستانینێرین

گەندەلیا سیاسی ڤەژەنا گەندەلیەکا سیستەماتیکە

محسن ئوسمان

پشتی پرۆسێسا پاوانیێ “داگیرکرن، گەندەلی، تالانکرن، زۆرداری و کوژتن” پەیدابووینە، هەروها گەندەلیا سیستەماتیک ژی پشتی دەسەلاتێن سیاسی خورتبوویە، بەلێ پا پشتی سیستەمێن دیمۆکراتی ل جیهانا مۆدێرن پەیدابووین، پرۆسێسا چاڤدێری هاتیەکرن. گەندەلی ژ بەرتیلیێ دەسپێدکەت، چونکو دەما بەرژەڤەندیا کەسی/ تایبەتی سەردەستی بەرژەڤەندیێن گشتی دبن، رێکا گەندەلیێ ژی خوەش دبیت. لەورا “زانایێ جڤاکناس پادیۆلو ــ Padioleau، گەندەلیێ ب شێوەکی گشتی، وەک دیاردەکا سیاسی پێناسە دکەت”(1). ئێدی گەندەلی ب واتەیا هلوەشیانا مۆرالا سیاسی دهێت، چونکو ئەنجامێن گەندەلیا سیاسی، خوە د “سەختەکاریا هلبژارتنان، خیانەت، خوە فروتن و دۆزبەردانێ” دا دبینن. سەختەکاری ب خوە ژی، بەشەکێ گرینگێ گەندەلیا سیاسیە، چونکو گەندەلیا سیاسی ماکا تەڤ گەندەلیانە. ب ڤێ یەکێ، بژارەیا سیاسی ژ ڤێ گەندەلیا تەڤلی پرنسیپێن جڤاکی بووی، بەرپرسن. ب راستی، رەوش هند گەنی و کرێت بوویە، تا وێ رادێ بژارێن مە یێن سیاسی شانازیێ ب “دزی/ گەندەلی و خیانەتێ” بکەن. لەورا هەرزوو کوردان گۆتیە: “ماسی ژ سەری درزیت”، چونکو ل تەڤ دەسەلاتان، گەندەلی ژ ئاستێ بلند دەسپێدکەن.وەک پێڤاژۆیا دیرۆکێ خویا دکەت، ل دەسپێکێ گەندەلی د بازنێ تێهزرکرنێن مۆرالی دا بوو، بەلێ پاش پشتی هنگی، دەربازی بیاڤێن زانستێن سیاسی و جڤاکی ژی بوو. ب تایبەتی ژی، دەما رۆلێ قانوون و رێزانیان نەمینیت، دەرگەهێ نەرەواتیێ دهێتە ڤەکرن. چارەسەریا گەندەلیێ ب گوهەرینا کەس و پارتان ناهێتەکرن، بەلکو دڤێت کار ل سەر گوهەرین و چاکسازیا وێ ژینگەهێ بهێتەکرن، ئەوا ژیانێ ددەتە گەندەلیێ. هەروها د گرفت و شەرێن ناڤخوەیی و دەرەکی ژی دا، رێکا گەندەلیێ بەرین دبیت. ئانکو دەما دۆزا ولاتی دهێتە بەردان، ژێیاتی نەمینیت و ئاخ/ ولاتی گرینگیا خوە نەمان، هنگی تەڤ دەرگەهێن نێگاتیڤ دهێنە ڤەکرن.ئەڤ دەسەلاتێن ب هشمەندیا مالباتی و کولتورێ سولتانی هاتینە پەروەردەکرن، تا سینۆرێن خوەکوژتنێ حەز ژ دەسەلات و پاران دکەن. ئەڤێ یەکێ، سەردەستیا کولتورێ یەک “کەس، پارت و هێز”، ل سەر هشمەندیا خەلکێ مە زالکریە. بنێرە ل ڤان دەڤەران، ب چ شێوەیان لێپرسین دگەل بژارەیا سیاسی ناهێتەکرن. لەورا گەندەلی وەک ئۆرگان یا ب بژارەیێن مە یێن سیاسی ڤە هاتیە گرێدان، چونکو نەبەس ئەڤ جورە گەندەلیە وەک شێوازەکێ نەرەوایە، بەلکو سیستەمی و دەزگاییە. ئانکو گەندەلیا کەهی و دامەزرای، وەک ئالاڤێ دەسەلاتێ زالی سەر تەڤ فۆرم و بیاڤێن ژیانا مە بوویە، لەورا ئیرۆ مۆرالا نەرەوا، سەردەستی هشمەندیێ ژی بوویە. ب ڤێ یەکێ، گەندەلی ژ بیاڤێ خوەیێ ماتریالی، دەربازی وارێ مۆرال و بهایێن جڤاکی بوویە. ئێدی نەبوونا سازی و دەزگەهان، دەرورێکان ل بەر گەندەلیێ خوەشدکەت، چونکو چەند حکوومەت و دەولەت لاواز ببن، هند ژی بیاڤێ گەندەلیێ بەرین دبیت.ب ڤان پاشخانان، گەندەلی وەک دیاردەکا دینامیکی، ژ وارێ دەسنیشانکری، دەربازی بیاڤەکێ بەرینێ جڤاکی بوویە. هەروها ژ رەوشا ئاوارتە، دەربازی تەڤ پێگەهێن دەسەلاتێ بوویە. لەورا مەترسیا گەندەلیا دەڤەرێ نە د ئاستێ خوەیێ بلند دایە، بەلکو مەترسیا مەزن د ئالاڤ و بەربلاڤبوونا تەڤ پێگەهێن دەسەلاتێ دایە. ب ڤێ یەکێ، گەندەلی شووری ناڤ تەڤ سازی و دەزگەهان بوویە، تا وێ رادێ ئێدی گەندەلی وەک مۆدێل و کولتورێ بەربلاڤی ناڤ جڤاکێ بوویە. ب کورتی، گەندەلیا ل ڤێ دەڤەرێ وەک پەژیکەکێ ــ Epidemie، تەڤ بنواشێن جڤاکی ڤەگرتینە.دیارە چەوا رەهێن گەندەلیێ، وەک میراتگری ژ دیرۆکەکا درێژ و کەڤنار “داگیرکرن، تالانکرن، دزی و خاپاندن” دهێت. وسا ژی دیرۆک و فۆرمێ گەندەلیا مە، ژ گەندەلیا کۆچەری، دەربازی گەندەلیا دامەزرای بوویە. ب ڤی یەکێ، هێزا قەبیلێ بۆ پاراستنا مالبات/ دەسەلاتێ، وەک ناڤەرۆکەکا سیاسی هاتیە بکارئانین. ب ئەنجام، ئەم د ناڤبەرا هشمەندیا “داگیرکرنا سەردەستان، کۆچەریێ، بارگرانیا سامانێن سروشتی و گەندەلیا دەسەلاتا کوردی” دا دنالین.بنێرە “دەسەلات و بازارا کوور/ تاری”، کو ئەو رۆلێ هەرە گرینگ دبینیت. ئها هوسا ل ڤان دەڤەران، گەندەلی د ناڤبەرا “بازارا سیاسی/ برێڤەبرن” و “بازارا ئابۆری/ جڤاکی” دا دهێتەکرن. لەورا د گەندەلیا سیستەماتیک دا، مرۆڤ “سیاسی و برێڤەبەری” ژێکجودا ناکەت، چونکو سامان و دەسەلات تێکهل دبن. ب ڤێ یەکێ، فەروەریا مە کاری ب رێکا لەشکر/ هێزێ سەقامگیریێ ب “دەسەلات و سامانێن ڤەشارتی” بکەت. ب ئەنجام، رەوشا ئیرۆ یا کوردستانێ، ژ دەسەلاتا گەندەل، بەر ب دەسەلاتا گەندەلیکرنێ ڤە چوویە یان بێژین، گەندەلیا دەسەلاتێ، دەربازی دەسەلاتا گەندەلیێ بوویە.ب ڤێ تێگەهشتنێ، سەروەت و سامان رێکێن موکمکرن و گەهشتنا دەسەلاتێ خورت دکەن، چونکو گەهشتنا دەسەلاتێ، سەروەت و سامانی ب هەر ئاوایەکی دخوازن. ئێدی ب کۆمکرنا سامانەکێ مەزن، رێک و مێتۆدێن دەسەلاتێ گوهەرین، کو ل سەر ئاستێ ناڤخوە شێوازێ “خەلاتکرن و ترساندن”ێ بکارئانی و ل سەر ئاستێ دەرڤە ژی دەڤێ “ئیران و تورکیا” تێکرن. ل ڤی دەمی، دەسەلاتێ هند ترس ژ خەلکی نەمایە و بۆ هلبژارتنێ ژی پێدڤی ب خەلکی نەمایە، چونکو پرۆسێسا سەختەکاریێ جهێ دەنگێ خەلکی ژی گرتیە. ل ڤی چاخی، دەسەلاتێ هەم کورسیکا خوە مسوگەر و گرەنتیکر کریە و هەم ژی فەروەریێ ب پاوانێ خوە دزانیت. لەورا بۆ بەردەوامبوونا ڤێ رەوشێ ژی، دەسەلاتێ تەڤ ژیان کرە “گرفت و قەیران”، داکو خەلکی پێ مژوول بکەت.گەلۆ مرۆڤ چەوا ل ڤان دیمەنێن گەندەلیێ، ژ “بەرتیلیا تاکی” و تاکو دگەهیتە “گەندەلیا رێکخستی” بنێریت؟ ئەرێ مرۆڤ دکاریت بێژیت: گەندەلی = مۆنۆپۆل؟ لەورا کوردان هەرزوو گۆتیە: “دزێ ب دهۆل”، چونکو بنێرە گەندەلی ل نک مە، بوویە پرۆسێسەکا سیستەماتیک و سروشتی!

ژێدەر1) محمد حلیم لمام ـــ ظاهرة الفساد السیاسي في الجزائر/ دراسة وصفیة تحلیلیة ـــ رسالة لنیل شهادة الماجستیر، جامعة الجزائر، کلیة العلوم السیاسیة، 2002 ـــ 2006 ص24.

محسن ئۆسمان دهۆک، 2021.04.02

پتر به‌رچاڤ بكه‌
Back to top button

ئه‌ڤ مالپه‌ره‌ cookies بكارتینه‌ . ژ بو به‌رده‌وام بونا ب كارئینانا ڤى مالپه‌ری . پێویسته‌ تو بكارئینانا مه‌ بو cookies ب په‌ژرینی 

Close