چاند و هونه‌ركوردستانینێرین

هەڤرکیا سێکولار و ئۆلداری وەک دژبەریا نە فامکرنێ!

Kan vara en bild av 1 person och text

محسن ئۆسمان

“تو نکاری ئاگری ب ئاگری ڤەمرینی/ بودا”(1)(پەیڤا “سێکولاریزم ــ Secularism”، ژ پەیڤا لاتینی “سیکولوم ــ Saeculum” ب واتەیا “سەردەم، نفش یان سەدە” هاتیە داتراشین، بەلێ ل لاتینیا چەرخێ ناڤین ب واتەیا “جیهان” ل هەمبەر “کەنیسە” دهات. ل داویێ بلێڤکرنا “Saeculum”، هەڤجووتێ پەیڤا “موندوس ــ Mundus” ب واتەیا جیهان دهات. هەروها هەڤجووتێ پەیڤا یوونانی “ئایۆن ــ Aeon”، کو ب واتەیا “چاخ/ سەردەم” دهات، لێ “موندوس” هەڤجووتێ پەیڤا یوونانی “کۆمۆس ــ Comos”، کو ب واتەیا “جیهان/ گەردوون”، ل هەمبەری “کائۆس ــ Chaos”ە. ئێدی پەیڤا “سیکولوم” پشتراستیا رەهندێ چاخی/ دەمی دکەت و پەیڤا “موندوس” پشتراستیا رەهندێ جهی/ ئۆرتێ دکەت) (2). ب ئەنجام، تێگەهێ سێکولارێ ب واتەیا “نە ئۆلی” و جیهانی یان هەر تشتێ “نە گرێدایی ئۆلی” دهێت.(“تێگەهێ سێکولار تەڤلی زمانێن ئورۆپی، پشتی ئاشتیا ڤێستفالیا/ 1648 بوویە، مەبەست ژێ ئەردێ ل ژێر دەسەلاتا کەنیسێ دەربینن و رادەستی دەسەلاتێن سیاسی بکەن…”. هەروها “تێگەهێ لائیکی ژ پەیڤا فرەنسی Lacit، کو ژ تێگەهێ یوونانی ــ Laos ب واتەیا گەل هاتیە داتراشین…”)(3). ب ئەنجام، واتەیا هەردوو تێگەهان “سێکولار و لائیکی” نێزیکی هەڤن، لێ دەولەتێن ئەنگلۆ ــ ساکسۆنی ــ Saxon ــ Anglo/ پرۆتستانتی، تێگەهێ سێکولار بکارئانی و دەولەتێن فرانکفۆنی ــ Francophonie/ کاتۆلیک، تێگەهێ لائیکی بکارئانی. ئێدی ئەڤ هەردوو تێگەهە، ل گۆر کۆلۆنیالیا فرەنسی و ئینگلستانێ ل ولاتێن جیهانا سیێ کری، هاتنە بکارئانین.چەوا رەهێن ئۆلی ژ ئەفسانێ هاتینە وەرگرتن، وسا ژی رەهێن سێکولارێ ژ ئۆلی هاتینە وەرگرتن. گەلەک ساخلەتێن “مێلۆدی، لەیزین و…”، یێن ئۆلی ژ هەڤیڤەندیێ هاتینە. ئەڤ ئاوێردەیە، دەربازی ژیانا سێکولار ژی، مینا موزیکا “مارشال، سروودێن نیشتیمانی و…” بووینە. هەروها بنگەهێ نەتەوە، سێکولار و گرێبەستێن جڤاکی، ژ ڤان ئاوێردان هاتینە وەرگرتن، لێ ژ ئاوایێ خوەیێ ئایدیایی، دەربازی فۆرمێ ماتریالی بووینە. ئێدی مرۆڤ چەوا نکاریت پرۆسێسا ئۆلی ژ مێتۆلۆگیا جودا بکەت، وسا ژی نکاریت سێکولاریزم و رەفتارێن دی یێن مرۆڤاتیێ ژ ئۆلی جودا بکەت، چونکو ئەڤە هەموو وەک پێدڤیاتی و سەرهەڤیا دیرۆک و پێڤاژۆیا مرۆڤاتیێ پەیدابووینە.هەڤرکیا د ناڤبەرا ئۆل و سێکولاری دا، ب خوە هەڤرکیا دێرینا د ناڤبەرا ئۆل و فەلسەفێ دایە. مرۆڤێن سێکولار دبێژن، ئۆل رێگرە ل هەمبەر پێشکەتنێ و مرۆڤێن ئۆلدار ژی دبێژن سێکولاری ئەخلاقێ خەلکی تێکددەت! ل گۆر هشمەندیا تەڤگەرێن ئیسلاما سیاسی ل دەڤەرێ، “سێکولاربوون، مۆدێرنیزم، سڤیلبوون و رەوشەنگەری” جاهلیەتە، لەورا “مرۆڤاتی تەڤ هەوجەی مەیە ــ ئیسلامێ‌یە/ سەید قوتب”(4). ئێدی د ڤان جورە تێگەهشتنان دا، نە ب درستی ئۆلی و نە ژی سێکولار/ ئەقلانی بکارئانی. بنێرە ئەڤ هەڤرکیا د ناڤبەرا ئۆل و سێکولاری دا، پتر ژ سەد سالان کێشا و ل داویێ ژی هەردوو مان. ئانکو ل جهێ پێکۆلێن ژ ناڤبرنا هەڤدوو، بلا دیالۆگ د خالێن هەڤپار دا بهێنەکرن، کو ئەڤە جورەکێ تێگەهشتنا هەڤبەش درست دکەت. ئەڤ چارەیە، دێ زمانەکێ هەڤبەش ژی پەیداکەت. ئها ل ڤی چاخی، دەرفەتا گەنگەشێن ئەقلانی ل سەر بنگەهێ دیالۆگێ ئاڤا دبن.سێکولار ب پاشخانێن خوەیێن دیرۆکی ل سەر ئیسلامێ بجهـ ناهێت، چونکو دەما سێکولار ل هەمبەر کەنیسێ پەیدابووی، کەنیسێ دەسەلات هەبوو، لێ د دیرۆکا ئیسلامێ دا مزگەڤتێ ئەو دەسەلات نەبوویە. ب گشتی، ئەو هزر و تێگەهێن مە وەرگرتین، هێشتا دەربازی هشمەندیا لۆکالی وەک کەلەپوور نەبووینە، چونکو هەموو تێگەهـ ل نک مە ب هێزا دەسەلاتێ، نەکو ب هێزا تێگەهی ب خوە هاتینە بکارئانین. لەورا دڤێت مینا هزرمەند و فیلۆسۆفێن ئورۆپی، گەنگەشێ ل سەر دوبارە خواندن و گۆگراندنا کۆمەکا تێگەهێن “دیمۆکراتی، ئازادی، سێکولار و سڤیلبوون”، مرۆڤاتی بکەین.ئەرێ جیهانا ئیسلامێ سێکولارێ رەت دکەت، چونکو دژی ئۆلیە یان ژی تێگەهێ سێکولار باش نەهاتیە فامکرن؟ مرۆڤ دکاریت هەمان پرسیارێ، ژ کەسێن ل جیهانا سیێ سێکولارێ قەبوول دکەن، بکەت. گەلۆ ژ بەر هندێ، کو سێکولاری دژی ئۆلیە یان تێگەهـ باش هاتیە فامکرن؟ ئەز باورم ب گشتی، سێکولار ل جیهانا ئیسلامی تێکهلی گەلەک تێگەهێن دی “کۆمۆنیست، ماتریالی، زانستی، ئەقلانی، بێباور و بوونگەری” بوویە.سێکولارێ هشمەندیا ئۆلی گوهەری ناسناما نەتەوەیی، گرینگیا مۆدێرنیزمێ ب ناسناما نەتەوەیی و ناڤەندبوونا دەولەتێ، هەڤپارێ پیرۆزیا ولات، نەتەوە و دەولەتێ هەروەکو دەربازبووی، ژ بنگەهێ پیرۆزیا ئۆلی هاتیە وەرگرتن. ب ڤێ تێگەهشتنێ، سێکولاربوون نە گاوربوونە، بەلکو گوهەرینا ژێیاتیا ئۆلی بۆ ژێیاتیا ولات و دەولەتێ‌یە.ب کورتی، مەبەستا سێکولاربوونێ نە مالئاڤاهیێ ل ئۆلی بکەت، بەلکو گوهەرینا ئەرکێ ئۆلی وەک سیاسەت و بیاڤێ گشتی، دەربازی ئەرکێ ئۆلی و بیاڤێ تایبەت بکەت. ل ولاتێن سێکولار، پتر رێزێ ل ئۆلان دگرن ژ ولاتێن ئیسلامێ، چونکو دەما ئۆل د پەرستگەهێ‌ڤە بهێتە پراکتیزەکرن و مایێ خوە د بیاڤێن سیاسەت و دەولەتێ دا نەکەت. ئەڤە دبیتە کارەکێ کەسی، ب تایبەتی ل ڤان ولاتان ئازادی هەیی. مرۆڤ ل ژێر فەلسەفا رەوشەنگەری و سێکولارێ، هەست ب بهایێ خوە دکەت. ل ولاتێن پێشکەتی و سێکولار هەر باوردارەک هەڤولاتیە، بەلێ مەرج نینە هەر هەڤولاتیەک باوردار بیت. دەسەلاتا سێکولارێ دکاریت ئۆلی بپارێزیت، بەلێ ئۆل دانپێدانێ ب سێکولاری ناکەت. ئەزموونا دەولەتێن ب ناڤ سێکولار ل دەڤەرێ، چ جاران پێکۆل نەکریە تیتالێن ئیسلام/ ئۆلی ژ هۆلێ راکەن، چونکو ئیسلاما ئۆلی هەر مەراسیم و هلکەتێن خوەیین ئۆلی “ئەوقاف، حەج، مزگەڤت، نڤێژ و رۆژی” کرینە. بەلێ ئەو دەولەتێن ئیسلاما سیاسی فەروەری لێکری، رێک ل بەر تەڤ سازیێن سڤیل گرتیە.ژێدەر1) عبداللە أوج آلان ـــ مانیفستو الحضارة الدیمقراطیة/ أزمة المدینة و حل الحضارة الدیمقراطیة في الشرق الاوسط ـــ ترجمة: زاخو هشیار، مطبعة آزادي، ط2، مجلد4، 2014 ص92.2) د. عبدالوهاب المسیري ــ العلمانیة الجزئیة و العلمانیة الشاملة ــ المجلد الاول، دار الشروق، ط1، القاهرة ــ مصر، 2002 ص53.3) مجموعة مٶلفین ـــ د. عبدالقادر بوعرفة “العرب و سٶال ما بعد العلمانیة”. ژێدەرێ بەرێ، بپ231.4) عبدالإلە بلقزیز ـــ الدولة في الفکر الإسلامی المعاصر ـــ مرکز دراسات الوحدة العربیة، ط4، بیروت ــ لبنان، 2002 ص202.محسن ئۆسمانبەرلین، 2022.01.04

پتر به‌رچاڤ بكه‌
Back to top button

ئه‌ڤ مالپه‌ره‌ cookies بكارتینه‌ . ژ بو به‌رده‌وام بونا ب كارئینانا ڤى مالپه‌ری . پێویسته‌ تو بكارئینانا مه‌ بو cookies ب په‌ژرینی 

Close